توجه قرار داده است.[١] در شيوه تربيتىِ علماى اخلاق نيز بخش قابل توجهى از تدابير و رهنمودهاى اصلاحى آنان، مربوط به بعد شناختى انسان است؛ از جمله ايجاد يا تصحيح تصورات ذهنى فرد از خود عمل يا صفت اخلاقى، ترسيم نتايج و عواقب دنيوى يا اخروى اعمال، لوازم و ملزومات نيك يا بد امور اخلاقى. در نظريه اخلاقى آنان نيز، غلبه قوه عقلانى بر دو قوه غضب و شهوت موجب نجات انسان از رذايل اخلاقى و حركت به‌سوى فضايل اخلاقى است؛ زيرا با غلبه قوه عقل، اعتدال در ميان قوا برقرار مى‌گردد و معيار فضيلت نيز اعتدال است.

عرصه‌هاى تفكر و تعقّل كه مى‌تواند در تربيت اخلاقى هم مؤثر باشد، در آيات و روايات معرفى شده‌است:

١. طبيعت: چه بسيار نشانه‌ها در آسمان‌ها و زمين است كه بر آنها مى‌گذرند در حالى‌كه از آنها روى بر مى‌گردانند.»[٢]

٢. تاريخ: امام على ٧ مى‌فرمايد:

از حال فرزندان اسماعيل، فرزندان اسحاق و فرزندان يعقوب، عبرت گيريد. چقدر حالات ملت‌ها با هم مشابه و صفات و افعالشان شبيه يكديگر است. در تشتت و تفرق آنان دقت كنيد، زمانى كه كسراها و قيصرها مالك آنها بودند ...[٣] فرزندم! درست است كه من به اندازه همه كسانى كه پيش از من زيسته‌اند، عمر نكرده‌ام، اما در كردار آنها نظر افكندم و در اخبارشان تفكر نمودم و در آثار آنها به سير و سياحت پرداختم تا بدان‌جا كه همانند يكى از آنها شدم، بلكه گويا در اثر آنچه از تاريخ آنان به من رسيده با همه آنها از اول تا آخر بوده‌ام.[٤]

٣. قرآن: «آيا به آيات قرآن نمى‌انديشند؟ يا [مگر] بر دل‌هايشان قفل‌هايى نهاده شده است.»[٥]

٤. انسان: فقرات اول دعاى عرفه امام حسين ٧ و توحيد مفضّل‌[٦] نكات سودمندى را در اين باره گوشزد مى‌كنند.

تثبيت و درون‌سازى قواعد اخلاقى غالباً بدون پرورش نيروى عقلانى ممكن نيست. اين‌

[١] - ر. ك: اصول كافى، ج ١، باب جنود عقل و جنود جهل

[٢] - سوره يوسف، آيه ١٠٥

[٣] - نهج‌البلاغه، خطبه قاصعه( ١٩٢)

[٤] - نهج‌البلاغه، نامه ٣١

[٥] - أفلا يتدبّرون القرآن أَم على قلوبٍ أقفالُها.( سوره محمد ٧، آيه ٢٤)

[٦] - بحار، ج ٣