اخلاق اسلامى - ديلمى، احمد؛ آذربايجانى، مسعود - الصفحة ١٩٣ - ٥ پرورش نيروى عقلانى

فصل دوم: روش‌هاى تربيت اخلاقى در اسلام «٢»

٥. پرورش نيروى عقلانى‌

برخلاف روش قبل (دعوت به ارزش‌ها و موعظه) كه عمدتاً بر بعد عاطفى انسان تأكيد داشت، در اين روش تأكيد اصلى بر بعد شناختى انسان است. همان‌طور كه انگيزش عاطفى از مبادى رفتار است، تصور و تصديق به فايده نيز از مبادى شناختى است كه اين روش عهده‌دار تأمين آن است.

قرآن‌كريم و تعاليم معصومين بر اين روش تأكيد دارند و به حدود و ثغور و موانع و عرصه‌هاى آن پرداخته‌اند. قرآن واژه‌هاى تعقل، تفكر، تفقه، تدبر، لبّ، حجر، نهيه، حكمت، علم و فهم (با توجه به تفاوت‌هاى ظريفى كه ميان آنها وجود دارد) را براى استفاده از اين روش به كار برده است. آيات قرآن با استفهامِ تقريرى يا تأكيدى،[١] نهى از تقليد و پيروى كوركورانه از گذشتگان يا اكثريت،[٢] نكوهش كسانى كه تعقل نمى‌كنند،[٣] مذمت كسانى كه بدون دليل چيزى را مى‌پذيرند،[٤] دعوت به ژرف‌نگرى،[٥] مقايسه و تنظير،[٦] ترغيب و بشارت بر انتخاب احسن‌[٧] و ... به پرورش نيروى عقلانى و شناخت مخاطبان خود مى‌پردازد.

روايات- به‌ويژه كتاب عقل و جهل در كافى‌ و منابع روايى ديگر- نيز عقل و تعقل را در جايگاهى برجسته نشانده و نقش آن را در مورد تربيت اخلاقى انسان به‌طور خاص مورد

[١] - سوره بقره، آيه ٤٤ و سوره قيامت، آيه ٢

[٢] - سوره زخرف، آيه ٢٢، ٢٣ و ٢٤ و سوره انعام، آيه ١١٦

[٣] - سوره انفال، آيه ٢٢

[٤] - سوره انعام، آيه ١١٦ و سوره زخرف، آيه ٢٠

[٥] - سوره يوسف، آيه ١٠٥

[٦] - سوره زمر، آيه ٩؛ سوره رعد، آيه ١٦ و سوره نحل، آيه ٧٦

[٧] - سوره زمر، آيه ١٨