اخلاق اسلامى - ديلمى، احمد؛ آذربايجانى، مسعود - الصفحة ١٠٩ - ١ موضع مطلوب نفس نسبت به فردا

فصل سوم: صفات نفسانى عمل‌كننده «٢»

د. جهت‌گيرى نفس نسبت به آينده‌

برخى از مفاهيم عامِ اخلاق اسلامى، جهت‌گيرى نفسانى آدمى را نسبت به آينده سامان مى‌دهند. نخست از موضع پسنديده نفس در قبال آينده و سپس از موانع و آفات آن سخن خواهيم گفت.

١. موضع مطلوب نفس نسبت به فردا

اين جهت‌گيرى در قالب مفاهيمى به شرح زير شكل مى‌گيرد:

الف. حزم: حزم در لغت به مفهوم محكم‌كارى و استوار و متقن نمودن امور است.[١] در روايات نيز حزم به همين معنا به كار رفته است؛ ولى براى آن مصاديق فراوانى بيان شده است.

از جمله اصلاح امروز، تدارك فردا، كار امروز را به فردا واننهادن، آماده مرگ بودن، در رأى مستبد نبودن و با صاحب‌نظران مشورت نمودن، استوارى و قاطعيت در تصميم‌گيرى، توقف در موارد مشكوك، احتياط و عاقبت‌انديشى. به اين ترتيب يكى از مجارى مهم «حزم»، آينده‌نگرى و دورانديشى است. تدارك فرداهاى دور و نزديك به شكل مطلوب از فضايل عالى اخلاقى در اسلام است. از اين‌رو در متون اصلى اخلاق اسلامى از «حزم» با اوصافى همچون زيركى،[٢] نوعى سرمايه و بضاعت،[٣] هنرمندى‌[٤] و يكى از صفات مؤمنان،[٥] ياد شده‌

[١] - ر. ك: ابن‌اثير: نهايه، ج ١، ص ٣٧٩

[٢] - شيخ صدوق: خصال، ج ٢، ص ٥٠٥، ح ٣

[٣] - غرر الحكم، ح ٩

[٤] - همان، ح ١١٧

[٥] - كلينى: كافى، ج ٢، صص ٢٢٨ و ٢٢٩