هر روش با تعريف و توضيح آن شروع مى‌شود؛ در مرحله بعد با استفاده از آيات و روايات، استناد آن به اسلام ثابت مى‌شود؛ سپس (يا در ضمن آن) با بهره‌گيرى از مطالعات علمى روان‌شناختى به تبيين و تكميل روش مى‌پردازيم؛ يعنى بر اساس چه دسته از مبانى نظرى در روان‌شناسى مى‌توان از اين روش دفاع كرد و تأثير آن را در تربيت اخلاقى ثابت كرد. در اين‌جا مهم‌ترين نظريه‌هاى روان‌شناسىِ مرتبط با تربيت اخلاقى مورد بخ‌ث قرار مى‌گيرد.

روش‌ها

١. ايجاد محيط تربيتى مساعد

يكى از عوامل مهم تكوين و تغيير انسان، شرايط مختلف محيطى اعم از زمان، مكان و محيط اجتماعى است. در بسيارى از موارد، دست‌كارى محيط و فراهم نمودن محيط تربيتى مساعد و مناسب، مى‌تواند رفتار، افكار و خصلت‌هاى متربّى را تغيير دهد و ويژگى‌هاى جديد را جايگزين سازد. مبناى روان‌شناختى اين روش، اصل تأثيرپذيرى انسان از شرايط محيطى است كه در ضمن نظريه‌هاى شرطى‌سازى كلاسيك (همراهى و همنوايى برخى رفتارها با بعضى ديگر موجب تثبيت آنها مى‌شود)، شرطى‌سازى كنشگر (به رفتارهاى خاصى در يك محيط پاداش داده مى‌شود) و يادگيرى اجتماعى (تبعيت از الگوهاى خاص با مشاهده رفتار) بيان مى‌شود. اين روش به‌طور عمده از طريق ديگران و اولياى فرد اعمال مى‌شود؛ ولى خود فرد نيز مى‌تواند تا حدى مؤثر باشد. شيوه‌هايى كه براى محقق ساختن اين روش لازم است، به ترتيب عبارتند از: زمينه‌سازى، الگوسازى، سالم‌سازى محيط و تغيير موقعيت.

الف. زمينه‌سازى: مقصود اين است كه با فراهم نمودن بستر مناسب، امكان پديد آمدن فضايل اخلاقى را در حد بالايى فراهم آوريم و بر عكس از ايجاد زمينه‌هايى كه بارورى منفى دارد و مى‌تواند رذايل اخلاقى را بپرورد، پيشگيرى كنيم. رهنمودهاى اسلام در اين قسمت قابل توجه است:

يك. در انتخاب همسر كه يكى از دو ركنِ خانواده است، بايد به فضايل اخلاقى وى توجه شود.[١] در مقابل از ازدواج با افرادى كه در خانواده‌هاى نابهنجار پرورش يافته‌اند يا داراى ضعف عقل و حماقت‌اند، پرهيز شود.

[١] - انظر فى اىّ شى‌ء تضع ولدك فانّ العرق دسّاس.( فلسفى: كودك، ج ١، ص ٦٤)؛ حسن الاخلاق برهان كرم الاعراق؛ يعنى سجاياى اخلاقى افراد، دليل پاكى و فضيلت خانوادگى آنها است.( غررالحكم)