اخلاق اسلامى - ديلمى، احمد؛ آذربايجانى، مسعود - الصفحة ١٦٤ - ١ ايجاد محيط تربيتى مساعد
آلبرت بندورا (١٩٧٨) كه از واضعان نظريه يادگيرى اجتماعى است، مهمترين نوع يادگيرى انسان را، يادگيرى مشاهدهاى مىداند كه همان تقليد يا سرمشقگيرى است. فرد با انتخاب يك الگو يا سرمشق، به تقليد رفتار آن مىپردازد. بندورا، اين نوع يادگيرى را در چهار مرحله توضيح مىدهد: مرحله توجه، به ياد سپارى، باز آفرينى و انگيزشى. ويژگىهاى حالت تمايز، بار عاطفى، پيچيدگى، برجستگى و ارزش كاربردى در سرمشق، و ظرفيت حسى، سطح برانگيختگى، آمادگى ادراكى و تقويت پيشين در مشاهدهگر به عملكرد منطبق با رفتار سرمشق مساعدت مىكند.[١]
علاوه بر الگوهاى زنده كه محيط تربيتى مساعد را ايجاد مىكنند، مربيان مىتوانند با معرفى اسوههاى اخلاقى و انسانى در گذشته، آنان را حيات مجدد بخشند و با توجه به ويژگىهاى يادشده در نظريه بندورا، از جهات بار عاطفى، حالت تمايز، برجستگى و ... روى آنها تأكيد و سرمايهگذارى كنند. ترسيم چهره دقيق و كاربردى، و در عين حال محبوب و دوستداشتنى اسوهها براى متربيان مىتواند خلأ فقدان الگوهاى مورد نياز را در محيط ذهن و روحشان پر كند و بهتدريج با آنان همانندسازى كنند.
قرآنكريم براى بهرهبردارى از اين شيوه، بسيار غنى است؛ به ويژه آنكه غالب الگوهاى قرآنى، جوان و تأثير گذارند. يوسفْ قهرمانِ مقاومت در مقابل شهوت، جوانان كهف اسوههاى مهاجرت در راه خدا براى رشد و هدايت، اسماعيلْ نمادِ تسليم در مقابل فرمان خدا و ابراهيمِ جوان، عادتشكن و بتشكن. غير از الگوهاى جوان قرآن، اسوههاى ديگرى نيز هستند كه برخى از آنان بدين قرارند: نوح الگوى پايدارى و استقامت در تبليغ دين، ايوب قهرمان صبر و تحمل در شدايد روزگار، داوود نوجوان نمونه شهامت و شجاعت در مبارزه با طاغوت و ... قرآن در مورد همه اينها مىفرمايد: «... آنان [/ پيامبران خدا] كسانى هستند كه خدا هدايتشان كرده است، پس به هدايت آنان اقتدا كن.»[٢]
و بالأخره پيامبراكرم ٦ سرمشق و الگوى مطلق در همه ابعاد زندگى و براى همه جهانيان است؛[٣] زيرا دارنده «خُلق عظيم»، «آينه مكارم اخلاقى» و «رحمةً للعالمين» است.
پدر و مادر و پس از آن معلمان و مربيان نيز نخستين الگوهاى متربيان هستند. نكته تربيتى مهم اين است كه افرادِ داراى موقعيت مهم، موفقيت زياد، دانش و تخصص بالا و يا داراى
[١] - ر. ك: روانشناسى پرورشى، ص ٣١٤
[٢] - اولئك الذين هدى اللّه فبهديهم اقتده.( سوره انعام، آيه ٩٠)
[٣] - لقد كان لكم فى رسول اللَّه اسوة حسنه.( سوره احزاب، آيه ٢١)