اخلاق اسلامى - ديلمى، احمد؛ آذربايجانى، مسعود - الصفحة ٣٦ - يك آزادى و اختيار فاعل
د) معيارهاى حل تعارضها و تزاحمهاى اخلاقى.
بنابراين، مطالب اين فصل در چهار محور ترتيب داده مىشود.
الف. عناصر ارزشمندى عمل اخلاقى
مراد از عمل اخلاقى در اين مبحث «عمل خوب» است. در نظام اخلاقى اسلام كه وجود پاداش و كيفر براى اخلاق ضرورى پنداشته مىشود، عمل خوب، عملى است كه پاداش و ثوابى اخروى در پى دارد؛ اعم از اينكه پاداش دنيوى هم بهدنبال داشته باشد يا خير.
بنابراين هدف اين مبحث، بيان شرايطى است كه در آن يك عمل مىتواند براى انجامدهنده پاداش و ثواب اخروى را بهدنبال بياورد.
در يك دستهبندى كلى، عناصر لازم براى يك عمل «خوب» و «ارزشمند» اخلاقى را مىتوان به دو دسته تقسيم كرد: عناصر فاعلى و عناصر فعلى يا عينى. مقصود از «عناصر فاعلى» شرايطى است كه بهنوعى به فاعل بر مىگردد. «عناصر فعلى و عينى»، شرايط و وضعيتى است كه لازم است در «فعل» به عنوان يك امر واقعى، عينى و مستقل از اراده و وضعيت فاعل، وجود داشته باشد. مجموع اين دو دسته عناصر كه پايههاى اصلى فضيلت اخلاقى را تشكيل مىدهند، به قرار زير است.[١]
١. عناصر فاعلى
وجود دو عنصر اساسى در فاعل لازم است تا عمل او با وجود شرايط ديگر در فعل، به زيور نيكى و ارزشمندى اخلاقى آراسته گردد. اين دو عنصر عبارتند از: «آزادى و اختيار فاعل» و «وجود انگيزه و نيّت خاصى» در او، از هنگام شروع تا پايان فعل.
يك. آزادى و اختيار فاعل
همچنانكه از تعريف علم اخلاق بر مىآيد، اخلاق از اعمال و رفتار اختيارى انسان و از صفات و ملكاتى كه مبدأ اختيارى دارند، گفتوگو مىكند و آنچه خارج از اراده آزاد و اختيار انسان باشد، اصولًا از قلمرو تحسين و تقبيح و داورى اخلاقى خارج است و صلاحيت و
[١] - بايد توجه داشت كه شرايط و پيشفرضهاى كلامى اخلاق اسلامى از قبيل باور به مبدأ و معاد و رسالت انبيا كه مبنا و پيششرط تحقق برخى عناصر ديگر مىباشند، در اينجا مورد بحث قرار نمىگيرد؛ بلكه به عنوان مبادى و پيشفرضهاى كلامى علم اخلاق، مسلّم پنداشته مىشوند، با اين تصور كه در مباحث كلامى و در درس معارف اسلامى مورد تحقيق و قبول واقع شدهاند