اخلاق اسلامى - ديلمى، احمد؛ آذربايجانى، مسعود - الصفحة ١٥٥ - ٥ صبر
بىتابى و بىقرارى دانستهاند.[١] در فرهنگ اخلاقى، صبر عبارت است از وادارنمودن نفس به انجام آنچه كه عقل و شرع اقتضا مىكنند و بازداشتن از آنچه عقل و شرع نهى مىكنند.[٢] با توجه به تعاريف مذكور، «صبر» يك صفت نفسانى بازدارنده و عامى است كه داراى دو جهت عمده است: از يكسو گرايشها و تمايلات غريزى و نفسانى انسان را حبس و در قلمرو عقل و شرع محدود مىكند. از سوى ديگر نفس را از مسئوليتگريزى در برابر عقل و شرع بازداشته و آن را وادار مىكند كه زحمت و دشوارى پايبندى به وظايف الهى را بر خود هموار سازد. البته اين حالت اگر بهسهولت و آسانى در انسان تحقّق يابد، به آن «صبر» و هرگاه فرد خود را با زحمت و مشقّت بدان وادار سازد، «تصبُّر» مىگويند.
الف) انواع صبر: بر مبناى مفهوم عام و گستردهاى كه براى صبر بيان شد، عالمان اخلاق از جهات مختلف انواع متعددى براى صبر بيان داشتهاند كه مهمترين آنها بهاختصار بيان مىگردد.
١. از جهت مفهوم: بر طبق تعاريف پيشگفته، گاهى مراد از صبر، ايجاد هر نوع محدوديت در جاذبهها و دافعههاى نفسانى است كه مفهومى عام است و گاهى مراد از آن صرفاً بازداشتن نفس از اظهار بىتابى و عدم رضايت نسبت به امور ناخوشايند و سختىها است. بنابراين صبر داراى دو مفهوم است كه گاهى در مفهوم خاص بهكار مىرود.
٢. از جهت موضوع: صبر در مفهوم عام خود، از حيث موضوع داراى انواع متعددى است:
گاهى صبر بر سختىها و مصيبتها و عدم اضطراب و پريشانى و حفظ سعهصدر در مقابل آنها است، كه به آن «صبر بر مكروهات» مىگويند و در مقابل آن «جزع» و بىقرارى وجود دارد. نوع شايع و رايج آن همين قسم است. صبر بر دشوارىهاى جنگ «شجاعت» نام دارد و در مقابل آن «جُبن» و ترس قرار دارد. گاهى در مقابل سركشى و طغيان غضب و خشم است، كه «حِلم» و «كظم غيظ» نام دارد. گاهى صبر، در انجام عبادت است كه در مقابل آن «فسق» قرار داد و به مفهوم عدم پايبندى به عبادات شرعى است. گاهى صبر در برابر شهوت شكم و غريزه جنسى است كه «عفت» نام دارد و در مقابل غريزه دنياطلبى و زيادهخواهى است كه «زُهد» نام دارد و در مقابل آن «حرص» قرار مىگيرد. گاهى نيز صبر بر كتمان اسرار است كه «راز دارى» نام دارد.[٣]
[١] - ر. ك: جوهرى: صحاحاللغة، ح ٢، ص ٧٠٦ و طريحى: مجمعالبحرين: ج ٢، ص ١٠٠٤
[٢] - راغب اصفهانى: مفردات، ص ٤٧٤
[٣] -( ر. ك: نراقى، محمدمهدى: جامعالسعادات، ج ٣، ص ٢٨٠- ٢٨١) پيامبر اكرم ٦ در حديثى صبر را از جهت موضوع به سه نوع: صبر در هنگام مصيبت، صبر بر طاعت و بندگى و صبر بر معصيت تقسيم كردهاند.( ر. ك: كلينى: اصول كافى، ج ٢، ص ٩١، ح ١٥) و همچنين برخى از عالمان اخلاق، صبر را از اين جهت به صبر بر متاع دنيا( سرّاء) و صبر بر بلا( ضرّاء) تقسيم كردهاند.( ر. ك: نراقى: همان، ج ٣، ص ٢٩٣ و ٢٩٤)