بدون ترديد يكى از ابزارهاى متعارف تربيتى در ميان عموم مردم، استفاده از ضرب‌المثل‌ها، تمثيل‌ها و تشبيه‌هاى مناسب است. قرآن كريم نيز در موارد عديده‌اى‌[١] از اين مثل‌ها استفاده كرده است. امام صادق ٧ مى‌فرمايد:

مثل‌هاى قرآن داراى فوايد بسيارى است؛ با نظر دقيق به تفكر در باره معانى آنها بپردازيد و [بى‌توجه‌] از آنها عبور نكنيد.»[٢]

مثال‌هاى قرآنى- مانند تشبيه سر انجام دنيا به پژمرده‌شدن گياهان سر سبز، تشبيه اعمال كفار به سراب، تشبيهات متعدد در مورد منافقان، تمثيل به پيرزنى كه پنبه‌هايش را رشته مى‌كند و ...- همگى قابل تأمل است. مَثَل‌هاى قرآن از جهت تربيتى داراى فوايد زير است:

عبرت‌آموزى، تفكر و تأمل، تشويق و ترغيب، هشدار، تبيين و تقرير، اندرز و نصيحت، و تقريب مسايل پيچيده به ذهن.

نكته مهم در مثل‌ها اين است كه در معانى سطحى آن نبايد توقف كرد، بلكه با گرفتن سررشته تفكر و تعقل بايد در معانى ژرف آن فرو رفت. از جهت تربيتى نيز نبايد مربى همه نكات در مثل را براى متربى بازگو كند؛ بلكه بايد بدو اجازه دهد كه خود با كاوشگرى معانى بيشترى را كشف كند.

د. سؤال و جواب: گاهى طرح يك سؤال، باعث تمركز حواس و جلب توجه افراد به مطلب مى‌شود. طرح سؤال باعث مى‌شود كه حس كنجكاوى و حقيقت‌جويى مخاطبان تحريك شود و احساس نياز براى پاسخگويى پيدا كنند؛ خصوصاً اگر سؤال به‌گونه‌اى مطرح شود كه براى آنها تازگى و جاذبه داشته باشد و نتوانند به‌سادگى پاسخ دهند. در اين صورت با دل و ديده به‌سوى گوينده مى‌آيند تا پاسخ آن را بشنوند. قرآن نيز در موارد متعدد از اين شيوه استفاده كرده است:

هل أتك حديث الغاشيه؟[٣]

القارعُة ما القارعة و ما أدريك ما القارعة؟[٤]

هل أتى على الإِنسان حينٌ من الدّهر لم يكن شيئاً مذكوراً؟[٥]

[١] - ٢٤٥ ضرب‌المثل و ٥٣ مورد تمثيل‌هاى دينى

[٢] - امثال القرآن لها فوايد فامعنوا النظر فتفكّروا فى معانيها و لاتمرّوا بها

[٣] - سوره غاشيه، آيه ١

[٤] - سوره قارعه، آيات ٣- ١

[٥] - سوره انسان، آيه ١