اخلاق اسلامى - ديلمى، احمد؛ آذربايجانى، مسعود - الصفحة ٢٢٢ - ٨ روش تشويق و تنبيه
شيوههاى ملايمتر در باره آنان نتيجهبخش نبوده، تنها راه موجود اين است كه با يك توبيخ و يا يك شوك روانى در آنان ايجاد كنيم. خصوصاً اگر روحيّه سلطهجويى و طغيانگرى داشته باشند؛ چنانكه در بدن انسان غده چركين را بايد قطع كرد يا سوزاند، تا به ساير قسمتها سرايت نكند. آلبرت اليس از روانشناسانى است كه در مشاوره و درمان خود از شيوه توبيخ ناگهانى و مانند آن بهره مىبُرد و با وارد كردن يك شوك در ميان مشاوره، مراجع را به خود مىآورد.
نظام كيفرى و جزايى اسلام نيز كه مشتمل بر مجازات خاص بدنى است علاوه بر جنبههاى حقوقى آن، از منظر تربيتى نيز قابل توجه است؛ زيرا فرد را از تكرار جرم باز مىدارد.
علاوه بر نكات ياد شده، مراعات موارد زير در كاربرد تنبيه، بر تأثير تربيتى آن مىافزايد:
١. قبل از هرگونه تنبيه، در مورد سببشناسى عمل ناپسند مطمئن شويم؛ چه بسا بهدليل مشكلات و مسايل مختلف روحى يا خانوادگى كه بر ما پوشيده است، اين خطا صورت گرفته است، كه در اين صورت تنبيه بر پيچيدگى و عميق كردن ناهنجارى مىافزايد.
٢. تنبيهى مؤثر است كه از سر خشم و غضب و انتقام نباشد. از اينرو بايد از توبيخ بىجا و زياد از حد و تحقير پرهيز شود.
٣. تنبيه بايد سنجيده و حساب شده باشد و از ميزان خطا فراتر نرود. امام على ٧ مىفرمايد: «زيادهروى در ملامت، آتش لجاجت را برمىافروزد.»[١]
٤. تنبيه بايد دقيقاً به صفت يا عمل نامطلوب فرد منتسب شود و شخص نسبت به علّت تنبيه كاملًا توجيه شده باشد.
٥. اگر فرد از كارش پشيمان شد و از رفتارش بازگشت، بايد او را با مهر و لطف مورد پذيرش قرار داد.
[١] - الافراط فى الملامة يشبّ نار اللجاجة.( غررالحكم، ج ١، ص ٨٨)