بديهى است كه تأكيد قرآن بر انگيزه الهى، اختصاصى به موارد پيش‌گفته ندارد، و ذكر اعمال خاص از باب نمونه و شايد به عنوان ذكر عمده‌ترين موارد لغزش انسان در حفظ انگيزه الهى، است. از پيامبر اكرم ٦ نقل شده است كه فرموده‌اند:

محققاً [ارزش‌] كارها به نيّت‌ها است و فقط براى انسان آنچه نيّت كرده است، [مى‌ماند].[٢]

نيّت فرد مؤمن از عملش برتر است.[٣]

مراتب نيّت: گاهى حتى افرادى كه وجود خداوند را باور دارند و به روز رستاخير و بعثت پيامبران معتقدند، در انجام اعمال خود در پى تحصيل ثواب و ورود به بهشت و برخوردارى از نعمت‌هاى بى‌پايان آن و گريز از كيفر و مجازات دوزخ و جهنم‌اند؛ نه كسب رضايت خداوند. متون مقدس اسلامى- به ويژه قرآن- با وصف زيبايى‌ها و برخوردارى‌هاى بهشت، انسان‌ها را به رقابت براى رسيدن به آن نعمت‌ها دعوت مى‌كند و با هشدارهايى كه نسبت به‌شدت و قطعيت كيفرهاى اخروى مى‌دهد، به‌نوعى بر عمل به انگيزه ترس از كيفر و اميد به پاداش و ثواب صحّه مى‌گذارد. پرسش اين است كه آيا مقبوليت و پذيرش اين قبيل اعمال اخلاقى با آنچه در شرايط ارزشمندى عمل اخلاقى بيان شد، مبنى بر آنكه فاعل بايد در عمل خود تنها تحصيل رضايت خداوند را در نظر داشته باشد، سازگار است؟

در پاسخ به اين پرسش، گفته شده است: رضايت خداوند مراتبى دارد و انسان‌ها به طرق گوناگون در پى تحصيل آن هستند. گاهى رضايت خداوند از اين جهت كه منشأ پاداش و ثواب اخروى و يا منشأ نجات از كيفر و مجازات در روز رستاخير مى‌گردد، در كانون توجه و انگيزه آدمى در انجام عمل اخلاقى قرار مى‌گيرد، و گاهى جلب رضايت خداوند، تنها محرك و انگيزه است.[٤] يعنى محبوبيت عمل نزد خداوند منشأ تمايل و محبت او به انجام عمل شده‌

[١] - سوره رعد، آيه ٢٢. همچنين ر. ك: سوره مائده، آيات ١٥- ١٦، سوره بقره، آيه ٢٠٧، ٢٢٥، ٢٦٤، ٢٧٢ و ٢٨٤؛ سوره ممتحنه، آيه ١؛ سوره نساء، آيه ٣٨ و سوره روم، آيه ٣٨ و ٣٩

[٢] - مجلسى، محمدباقر: بحارالانوار، ج ٧٠، ص ٢١٢، ح ٣٨

[٣] - كلينى: كافى، ج ٢، ص ٨٤

[٤] - ر. ك: مصباح يزدى، محمدتقى: اخلاق در قرآن، ص ٩٦