كه علاوه بر شرايط ديگر، انگيزه فاعل كسب رضايت خداوند باشد و انجام عمل را همچون ابزارى در جهت تقرّب معنوى به كمالات الهى و صفات جمال و جلال او پندارد. پس هرگاه فاعل سودايى غير از خشنودى پروردگار در سر داشته باشد، عمل او نصاب لازم براى ارزشمندى اخلاقى را دارا نيست. علاوه بر اين، بايد يگانه انگيزه او نيز باشد؛ يعنى نيت فاعل بايد از هر انگيزه ديگرى پيراسته و خالص باشد. گاهى از اين شرط به ضرورت «حسن فاعلى» ياد مى‌شود؛ در مقابل «حسن فعلى» كه در پى خواهد آمد.

تأثير و نقش نيت را در ارزشمندى عمل اخلاقى، مى‌توان هم از منظر عقل و فلسفه و هم از زبان متون مقدس اسلامى تبيين كرد:

١. بيان عقلانى نقش انگيزه: از منظر فلسفه اخلاق اسلامى، عالى‌ترين مرتبه وجودى انسان مرتبه روحانى او است و در اين مرتبه، كمال حقيقى انسان در تقرّب معنوى هرچه بيشتر انسان به صفات كماليه خداوندى است. به سخن ديگر عالى‌ترين مرتبه روحى آدمى آن است كه روح- كه گوهر او است- تجلى‌گاه اسما و صفات جمال و جلال الهى گردد- اين امر از پيش‌فرض‌هاى كلامى علم اخلاق و هدف و رسالت آن است- اين مهم در صورتى تأمين مى‌گردد كه انسان در عمل اختيارى خود كه تأثير وجودى بر صعود و نزول روح دارد، انگيزه و نيت تقرّب به خداوند را داشته باشد. اين تأثير و رابطه بين نيّت و ارزشمندى اخلاقى يك رابطه تكوينى و حقيقى است؛ نه جعلى و قراردادى.

٢. بيان وحيانى نقش انگيزه‌: در متون مقدس اسلامى اعم از قرآن و سنت، تأكيد آشكارى بر ضرورت وجود انگيزه الهى در عمل اخلاقى شده است. نمونه‌هايى از گوياترين آنها به قرار زير است:

[اين غنايم، نخست‌] اختصاص به بينوايان مهاجرى دارد كه از ديارشان و اموالشان رانده شدند. خواستار فضل خدا و خشنودى [او] مى‌باشند و خدا و پيامبرش را يارى مى‌كنند. اينان همان مردم درست‌كردارند.[١]

و به [پاس‌] دوستى [خدا]، بينوا و يتيم و اسير را خوراك مى‌دادند. ما براى خشنودى خدا است كه به شما مى‌خورانيم و پاداش و سپاسى از شما نمى‌خواهيم.[٢]

و كسانى كه براى طلب خشنودى پروردگارشان شكيبايى كردند و نماز بر پا داشتند و از آنچه‌

[١] - سوره حشر، آيه ٨

[٢] - سوره انسان، آيه ٨ و ٩