عمل با ريا يا منت‌گذارى و اذيت، آن عمل را ضايع نگرداند) باشد. امام صادق ٧ در مورد سخن خداوند- عزّ و جلّ‌ ليبلوكم ايّكم احسن عملًا.[١] فرمود: «منظور اين نيست كسى عمل بيشترى داشته باشد، بلكه صحيح‌ترين اعمال از جهت خشيت خداوند و نيت درست مورد نظر است.»[٢]

ب. بهره‌گيرى از اضداد: در مورد زايل كردن رذايل اخلاقى، اين شيوه از مؤثرترين شيوه‌هاى تربيتى است. بهره‌گيرى از اضداد در نظريه‌هاى رفتارگرايى تحت عنوان «شرطى‌سازى تقابلى» براى تغيير رفتار مورد استفاده قرار مى‌گيرد. شرطى‌سازى تقابلى، فرآيندى است كه در آن يك پاسخ شرطى با پاسخ ديگرى كه با آن ناهمساز يا مغاير است، جانشين مى‌شود و اين سبب مى‌شود كه پاسخ شرطى كه نامطلوب است- و مى‌خواهيم تغيير كند- در حضور محرك شرطى جديد داده نشود. مهم‌ترين فنون آن حساسيت‌زدايى منظم (خيالى)، حساسيت‌زدايى واقعى و خودْ حساسيت‌زدايى است.[٣]

در كتب اخلاقى نيز اين شيوه بسيار مورد استفاده قرار گرفته است. مثلًا ابوحامد غزالى در باره ازبين بردن «كبر» مى‌نويسد:

اگر كسى كلمه حقى از دوستش در مناظره علمى شنيد و احساس مى‌كند اعتراف به حقانيت رقيب برايش دشوار است، بايد به معالجه اين كبر در درون خود بپردازد ... شيوه عملى به اين صورت است كه آن اعتراف به حقانيت رفيق كه برايش دشوار است، بر خود تحميل و الزام كند و زبان به حمد و ثناى وى بگشايد و به ناتوانى خود در فهم مطلب اقرار كند و از او براى نكته‌اى كه آموخته است، تشكر نمايد ... پس هرگاه براى دفعات متعدد بر اين امر مواظبت كند، برايش طبيعى مى‌شود و سنگينى پذيرش حق، آسان مى‌گردد.[٤]

مرحوم نراقى نيز يكى از شيوه‌هاى درمان را انجام افعال ضد رذيلت اخلاقى دانسته است؛ با اين توضيح كه گاهى براى زايل‌شدن يك صفت منفى اخلاقى، بايد به يك صفت منفى ديگر (در حد اعتدال) متوسل شويم؛ مثلًا براى از ميان بردن ترس، بايد اعمال متهورانه‌

[١] - سوره هود، آيه ٧

[٢] - كافى، ج ٢، ص ١٦

[٣] - ر. ك: على‌اكبر سيف: تغيير رفتار و رفتار درمانى، ص ٢٥٢

[٤] - احياء علوم الدين، ج ٣، ص ٣٤٤