ب) آثار و ثمرات حلم و خويشتن‌دارى: علاوه بر ثمرات و پاداش‌هاى اخروى، در آيات و روايات، آثار فراوان دنيوى نيز براى حلم و خويشتن‌دارى بيان شده است. اين آثار چه در زندگى شخصى اعم از ملكات نفسانى و حوزه‌هاى رفتارى و چه در ابعاد مختلف زندگى اجتماعى فرد ظاهر مى‌گردد. مهم‌ترين اين آثار عبارتند از: آرامش قلب، وقار، نجابت، رفق و مدارا، صبر، عفو و گذشت، سكوت، عدم شتاب در مجازات و خوشرويى به عنوان آثار فردى، و كرامت و بزرگوارى، موفقيت، صلح، رياست و بزرگى، محبوبيت در قلوب مردم و زندگى پسنديده و گوارا، به عنوان ثمرات و آثار اجتماعى حلم و خويشتن‌دارى. برخى از اين آثار پيش از اين بررسى شد و برخى ديگر نوعى رفتارند كه هنگام بحث از حوزه‌هاى رفتارى بعضى از آنها مورد مطالعه قرار خواهند گرفت.

٣. حيا

حيا يكى از مهم‌ترين صفات نفسانى است كه تأثير فراوانى بر حوزه‌هاى مختلف زندگى اخلاقى ما دارد. نقش بارز اين تأثير، بازدارندگى است.

«حيا» در لغت به مفهوم شرمسارى و خجالت است كه در مقابل آن «وقاحت» و بى‌شرمى قرار دارد.[١] در فرهنگ عالمان اخلاق، حيا نوعى انفعال و انقباض نفسانى است كه موجب خوددارى از انجام امور ناپسند در انسان مى‌گردد و منشأ آن ترس از سرزنش ديگران است.[٢] مطالعه در باره مفهوم «حيا» در آيات و روايات نشان مى‌دهد كه منشأ پيدايش اين حالت، درك حضور در محضر ناظرى آگاه، محترم و گرانمايه است. اين مفهوم را در خلال آنچه در كتاب و سنت در باب حيا آمده است، به‌وضوح مى‌توان مشاهده كرد. اين مفهوم، قدر مشترك ميان همه انواع حيا است. بنابراين حيا داراى سه ركن اصلى است: فاعل، ناظر و فعل. فاعل، در حيا شخصى است برخوردارِ از كرامت و بزرگوارى نفسانى. ناظر در حيا شخصى است كه مقام و منزلت او در چشم فاعل عظيم و شايسته احترام باشد، و فعلى كه ركن سوم براى تحقق حيا است، فعل ناپسند و زشت است. در نتيجه در تفاوت ميان «حيا» با «خوف» و «تقوا» مى‌توان گفت كه محور بازدارندگى در حيا، ادراك حضور ناظر محترم و بلندمرتبه و حفظ حرمت و حريم او است؛ حال آنكه محور بازدارندگى در خوف و تقوا، درك قدرت خداوند و ترس از مجازات او است.

[١] - ر. ك: ابن‌منظور: لسان‌العرب، ج ٨، ص ٥١؛ مفردات الفاظ القرآن، ص ٢٧٠ و ابن‌اثير: نهايه، ج ١، ص ٣٩١

[٢] - ر. ك: ابن‌مسكويه: تهذيب الاخلاق، ص ٤١؛ طوسى: اخلاق ناصرى، ص ٧٧