گزيده شناخت نامه قرآن بر پايه قرآن و حديث - محمدی ری‌شهری، محمد - الصفحة ٤١ - د - ادله و شواهد عقلى

رجب رخ داده است.[١] از سويى ديگر، مفسّران و صاحب‌نظران فريقين بر هم‌زمانى بعثت و آغاز نزول، متفق اند.[٢] بنا بر اين، نزول قرآن در ماه رمضان- كه آيات و روايات بِدان اشاره دارند-، نزول دفعى همه قرآن است، نه آغاز نزول تدريجى؛ زيرا نزول تدريجى از ماه رجب آغاز شده است.

دو. در آياتى كه سخن از نزول قرآن در ماه رمضان رفته، تعبير «انزال» آمده و اين تعبير، حكايت از نزول دفعى دارد. توضيح، آن كه برخى قرآن پژوهانْ مانند راغب اصفهانى (م ٤٢٥ ق) گفته‌اند كه «تنزيل» از باب تفعيل، غالباً بر نزول تدريجى دلالت مى‌كند؛ اما «إنزال» از باب افعال، اعم از آن است و هم بر اين معنا و هم بر نزول دفعى دلالت دارد.[٣] فخر رازى (م ٦٠٦ ق) نيز با او هم‌رأى است، جز آن كه اين كاربرد را هميشگى دانسته، نه غالبى.[٤] راغب، تصريح مى‌كند كه در آيات: «إِنَّا أَنْزَلْناهُ فِي لَيْلَةٍ مُبارَكَةٍ؛[٥] ما آن را در شبى فرخنده فرو فرستاديم» و «شَهْرُ رَمَضانَ الَّذِي أُنْزِلَ فِيهِ الْقُرْآنُ‌؛[٦] ماه رمضان كه در آن قرآن فرو فرستاده شده است» و «إِنَّا أَنْزَلْناهُ فِي لَيْلَةِ الْقَدْرِ؛[٧] ما آن را در شب قدر فرو فرستاديم»، تعبير «انزال» آمده و نه «تنزيل»؛ زيرا بر اساس روايات، قرآن، يكباره به آسمان دنيا و سپس به تدريج بر پيامبر صلى الله عليه و آله نازل شده است. تفاوت ميان انزال و تنزيل را قرآن‌پژوهان و لغويانى ديگر همانند: زمخشرى،[٨] ابوالبقاء،[٩]

[١]. در باره اثبات اين قول ر. ك:« پژوهشى در باره آغاز نزول قرآن»، جعفر نكونام، صحيفه مبين: شماره ٢٦، ص ٥١- ٥٢.

[٢]. ر. ك: الميزان فى تفسير القرآن: ج ٢ ص ١٦؛ الدرّ المنثور: ج ٦ ص ٣٦٨؛ تفسير الطبرى: ج ٣٠ ص ٣١٨- ٣١٩؛ تفسير السمرقندى: ج ٣ ص ٤٩٣؛ تاريخ اليعقوبى: ج ٢ ص ٢٣؛ السيرة النبويّة، ابن هشام: ج ١ ص ١٥٧؛ المناقب، ابن شهرآشوب: ج ١ ص ٧٣.

[٣]. مفردات الفاظ القرآن: ص ٧٩٩- ٨٠٠.

[٤]. تفسير الفخر الرازى: ج ٢ ص ١١٦ و ج ٥ ص ٩٥.

[٥]. دخان: آيه ٣.

[٦]. بقره: آيه ١٨٥.

[٧]. قدر: آيه ١.

[٨]. الكشاف: ج ١ ص ٣٣٦.

[٩]. الكليات: ص ١٩٦.