گزيده شناخت نامه قرآن بر پايه قرآن و حديث - محمدی ری‌شهری، محمد - الصفحة ٨٨ - پژوهشى در باره كاتبان وحى

پژوهشى در باره كاتبان وحى‌[١]

اصطلاح «كاتبان وحى» بر كسانى اطلاق مى‌شود كه قرآن را پس از نزول، با املاى پيامبر نوشته و به صورت مكتوب در آورده‌اند. شمار اين كاتبان به دليل كمى افراد با سواد، محدود بوده است.

جهان‌شمولى و جاودانگى اسلام، ايجاب مى‌كرد تا قرآن كريم، كه وحى الهى و اساس و ريشه قوانين اسلامى و معجزه پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله است، براى هميشه بدون تحريف حفظ شود. بدين‌رو، رسول اللَّه صلى الله عليه و آله كه خود به تصريح قرآن كريم، امّى‌[٢] (كسى كه خواندن و نوشتن نمى‌داند[٣] يا كسى كه نمى‌نويسد[٤]) بود و تا پيش از نزول قرآن نمى‌خواند و نمى‌نوشت،[٥] به محض نزول آيات الهى،[٦] ضمن بهره‌گيرى از حافظه نيرومند تازه‌مسلمانان عرب، فرمان مى‌داد برخى از صحابه كه به فنّ نوشتن آشنايى داشتند و مورد اعتماد بودند، آن را بنويسند. اينان در منابع تاريخ و سيره، با عنوان «كاتبان وحى» شناخته مى‌شوند. كاتبان، آيات را كه رسول خدا بر آنها املا مى‌كرد،[٧] بر پوست، استخوان‌هاى پهن شتر يا گاو (مانند كتف و دنده‌ها)، برگ خرما

[١]. اين پژوهش، به وسيله فاضل گرامى جناب آقاى سيد محمود سامانى، انجام شده است.

[٢]. اعراف: آيه ١٥٧- ١٥٨.

[٣]. العقد الفريد: ج ٤ ص ١٥١.

[٤]. لسان العرب: ج ١٢ ص ٣٤.

[٥]. عنكبوت: آيه ٤٨. نيز، ر. ك: أوائل المقالات: ص ٢٢٤؛ مكاتيب الرسول صلى الله عليه و آله: ج ١ ص ٩٠.

[٦]. مجمع البيان: ج ٨ ص ٣؛ مكاتيب الرسول صلى الله عليه و آله: ج ١ ص ١٣٠.

[٧]. تفسير الحبرى: ص ١٥٨ و ٥٧٦؛ شواهد التنزيل: ج ١ ص ٤٨؛ الموسوعة القرآنية: ج ١ ص ٣٥٢.