گزيده شناخت نامه قرآن بر پايه قرآن و حديث - محمدی ری‌شهری، محمد - الصفحة ٢٣١ - ١ - ٤ نظم و اسلوب

باشند، پس اگر مخرج دو حرف، يعنى آهنگ تلفظ آنها، به يكديگر نزديك باشد، آن را جناس مضارع يا مشابه گويند؛ مانند حروف «ر»، «ل» و «ب»، «پ». آيات در پى آمده از آن جا كه دربردارنده جناس مضارع‌اند، از زيبايى و دل‌ربايى خاصّى بهره‌ورند:

«وَ هُمْ يَنْهَوْنَ عَنْهُ وَ يَنْأَوْنَ عَنْهُ.[١]

آنان از آن باز مى‌دارند و خود هم از آن دورى مى‌كنند».

«ذلِكُمْ بِما كُنْتُمْ تَفْرَحُونَ فِي الْأَرْضِ بِغَيْرِ الْحَقِّ وَ بِما كُنْتُمْ تَمْرَحُونَ‌.[٢]

اين بدان جهت است كه در زمين به ناروا شادى كرديد، و سخت به خود مى‌نازيديد».

«وَ إِنَّهُ عَلى‌ ذلِكَ لَشَهِيدٌ\* وَ إِنَّهُ لِحُبِّ الْخَيْرِ لَشَدِيدٌ.[٣]

او بر اين گواه است. و او سخت دوستدار خير است».

جناس لفظ، آن است كه كلمات متجانس در تلفظ، يكى، و در كتابت و معنا مختلف است؛ مانند خوار، خار يا همچون ناضره و ناظره در اين آيت زيبا:

«وُجُوهٌ يَوْمَئِذٍ ناضِرَةٌ\* إِلى‌ رَبِّها ناظِرَةٌ؛[٤]

چهره‌هايى كه آن روز شادمانند و به سوى پروردگارشان نظاره گر».

جناس قلب، آوردن الفاظى است كه حروف آنها واژگون و معكوس آورده شود، مانند شارع و شاعر، گنج و جنگ. از اين منظر و زيبايى، به اين آيه كوتاه نظر كنيد:

«وَ رَبَّكَ فَكَبِّرْ».[٥]

اشتقاق و شبه اشتقاق: اشتقاق، آن است كه در نظم يا نثر، الفاظى را بياورند كه‌

[١]. انعام: آيه ٢٦.

[٢]. غافر: آيه ٧٥.

[٣]. عاديات: آيه ٧- ٨.

[٤]. قيامت: آيه ٢٢- ٢٣.

[٥]. مدَّثِّر: آيه ٣.