گزيده شناخت نامه قرآن بر پايه قرآن و حديث - محمدی ری‌شهری، محمد - الصفحة ٢٣٠ - ١ - ٤ نظم و اسلوب

در ميان آنان هشداردهندگانى فرستاديم. پس نيك بنگر كه چه شد عاقبت هشدار داده‌شدگان».

جناس زايد، آن است كه يكى از كلمات متجانس را حرفى بر ديگرى زيادت باشد و آن حرف زايد، گاه در اوّل كلمه است؛ مانند «ع» در تاب و عتاب، «آ» در رميده و آرميده و گاه در آخر كلمه؛ مانند «ه»، جام، جامه، نام، نامه، و گاه زيادت در وسط است؛ مانند «ا» در قامت و قيامت. نمونه‌هايى از جناس زايد را مى‌توان در آيات فرجامين سوره قيامت ديد:

«كَلَّا إِذا بَلَغَتِ التَّراقِيَ\* وَ قِيلَ مَنْ راقٍ\* وَ ظَنَّ أَنَّهُ الْفِراقُ\* وَ الْتَفَّتِ السَّاقُ بِالسَّاقِ\* إِلى‌ رَبِّكَ يَوْمَئِذٍ الْمَساقُ‌.[١]

هرگز! هنگامى كه جان به گلو رسيد و گفته شود: چاره‌ساز كيست؟ و دانست كه همان زمان جدايى است. و ساق به ساق پيچيد. آرى در آن روز است كه مسير همه به سوى پروردگارت خواهد بود».

جناس خط، آن است كه اركان جناس در كتابت، يكى، و در تلفظ و نقطه‌گذارى مختلف باشند؛ مانند بيمار و تيمار. اوج هنر و زيبايى در به كارگيرى جناس خط را مى‌توان در اين آيه نظاره‌گر شد:

«الَّذِي خَلَقَنِي فَهُوَ يَهْدِينِ\* وَ الَّذِي هُوَ يُطْعِمُنِي وَ يَسْقِينِ\* وَ إِذا مَرِضْتُ فَهُوَ يَشْفِينِ\* وَ الَّذِي يُمِيتُنِي ثُمَّ يُحْيِينِ‌.[٢]

كسى كه مرا آفريد، همو هدايتم مى‌كند. و كسى است كه غذايم مى‌دهد و سيرابم مى‌كند. و زمانى كه بيمار شدم، شفايم مى‌دهد. و همو است كه مرا مى‌ميراند و زنده‌ام مى‌كند».

جناس مضارع، آن است كه دو ركن جناس، در حرف اول يا وسط، مختلف‌

[١]. قيامت: آيه ٢٦- ٣٠.

[٢]. شعرا: آيه ٧٨- ٨١.