گزيده شناخت نامه قرآن بر پايه قرآن و حديث - محمدی ری‌شهری، محمد - الصفحة ١٢٩ - سير تاريخى توحيد مصاحف

تاريخى مى‌توان گفت كه جمع قرآن، در سه مرحله اتّفاق افتاده است:

١. جمع‌آورى قرآن در زمان پيامبر صلى الله عليه و آله: در اين دوره، قرآن در مدت ٢٣ سال به صورت پراكنده نازل مى‌شد و پيامبر خدا صلى الله عليه و آله آن را با آرامى بر مسلمانان مى‌خواند و آنها آن را به حافظه مى‌سپردند. افزون بر اين، پيامبر خدا صلى الله عليه و آله براى نوشتن وحى قرآن، شتاب مى‌كرد و به محض نزول هر آيه‌اى، به كاتبان وحى فرمان مى‌داد آن را در جايگاهش قرار دهند و كتابت قرآن، خيلى زود در همان دوران مكّه آغاز شد.[١] به گزارش بخارى از بَراء، هنگام نزول آيه‌ «لا يَسْتَوِي الْقاعِدُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ»،[٢] پيامبر صلى الله عليه و آله زيد را فراخواند و فرمود كتف و دوات بياورد تا آن را بنويسد.[٣] پس كاتبان وحى، آنچه را بر پيامبر صلى الله عليه و آله نازل شده بود، در نوشت‌افزارهاى مختلف، نوشتند و زمانى كه وحى كامل شد و رحلت آن حضرت فرا رسيد، همه قرآن در پيش روى آن حضرت و با نظارت كامل ايشان در صحيفه‌هايى متعدد نگاشته شده بود؛ ولى در يك مصحف، ميان دوجلد، گردآورى نشده بود.[٤]

٢. جمع‌آورى قرآن در زمان ابو بكر: وى صحيفه‌هاى پيش‌گفته قرآن را در يك مصحف، جمع كرد و اين نخستين مصحف رسمى بود كه دستگاه خلافت، آن را تدوين كرد و گر نه پيش از اين برخى از صحابه از جمله امير مؤمنان عليه السلام و ابن مسعود، مصاحفى را تدوين كرده بودند.[٥] مصحف ابوبكر، نزد او باقى ماند تا اين كه مرد و سپس به عمر و بعد از او به حفصه رسيد.[٦]

[١]. الموسوعة القرآنية، ابيارى: ج ١ ص ٣٥٢-/ ٣٥٣.

[٢]. نساء: آيه ٩٥.

[٣]. صحيح البخارى: ج ٥ ص ١٨٣.

[٤]. الموسوعة القرآنية: ج ١ ص ٣٥٤؛ معجم علوم القرآن: ص ١١٢- ١١٣.

[٥]. الموسوعة القرآنية: ج ١ ص ٣٥٥.

[٦]. الموسوعة القرآنية: ج ١ ص ٣٥٦؛ معجم علوم القرآن: ص ١١٥.