شناخت نامه قرآن بر پايه قرآن و حديث - محمدی ری‌شهری، محمد - الصفحة ٣١٥ - پيشينه اعراب

نمود كه به اختلافات و نيز تغيير و تحريف معنوى قرآن كريم پايان بخشد.

روايات در باره معرفى نخستين اعراب‌گذار قرآن (ثبت‌كننده نشانه‌هاى اعرابى) مختلف اند.[١] معمولًا از ابو الأسود دُئِلى (م ٦٩ ق) به عنوان آغازگر اعراب‌گذارى قرآن كريم ياد مى‌شود كه اين كار را به كمك يحيى بن يَعمر انجام داد. در آغاز، اعراب‌گذارى بسيار ساده بود و براى نشان دادن اعراب، از نقطه سود مى‌جستند، بدين صورت كه براى نصب، نقطه‌اى روى حرف پايانى كلمه، براى جر، نقطه‌اى زير آن، و براى رفع، نقطه‌اى بعد از همان حرف مى‌نهادند.[٢] براى تنوين هم از دو نقطه به همان شكل استفاده مى‌شد. در اين زمان هنوز براى تمايز حروف مشابه، از نقطه كمك گرفته نمى‌شد و نقطه‌هاى اعرابى نيز به رنگى متفاوت با رنگ حروف و كلمات، ثبت مى‌شدند.[٣] گفتنى است كه اين اعراب‌گذارى، مطابق نظر مشهور و مقبول مسلمانان صورت پذيرفت.

پس از حدود يك قرن، به دست خليل بن احمد فراهيدى (م ١٧٥ ق) شكل‌هاى خاص، جاى گزين نقطه‌هاى اعرابى شد. وى براى نصب، مستطيلى بر روى حرف، براى جر، مستطيلى زير آن، و براى ضمّه واوى كوچك بالاى آن مى‌نهاد و براى هر يك از تنوين‌ها شكل مشابه همان حركت اوّل را بر آن مى‌افزود. او همچنين براى نشان دادن تشديد از دندانه حرف «س» و براى سكون از سَرِ حرف «ص» استفاده مى‌كرد. نشانه‌ها سپس به تدريج، افزون بر نشان دادن اعراب در حرف پايانى كلمه، براى نشان دادن حركت ساير حروف كلمه نيز به كار مى‌رفتند.[٤] تا اين زمان (نيمه‌

[١]. براى تفصيل در اين باره نك: دائرة المعارف بزرگ اسلامى: ج ٩ ص ٣٧٠- ٣٧٤؛ درآمدى بر تاريخ علوم‌قرآن: ص ١١٤- ١١٥.

[٢]. كتاب المصاحف: ص ١٦٢؛ المقنع: ص ١٢٤- ١٢٦؛ رسم الخطّ مصحف: ص ٤٩٢.

[٣]. كتاب المصاحف: ص ١٦٢؛ المقنع: ص ١٢٤- ١٢٦؛ رسم الخطّ مصحف: ص ٤٩٢.

[٤]. الإتقان فى علوم القرآن: ج ٢ ص ٣٧٨؛ القرآن الكريم و أثره فى الدراسات النحوية: ص ٢٦٦- ٢٦٧.