شناخت نامه قرآن بر پايه قرآن و حديث - محمدی ری‌شهری، محمد - الصفحة ٤٣٣ - ٢ اختلاف لهجه قبايل عرب

بود[١] و ساير قرائت‌ها متروك شد، و تنها در كشور مغرب، قرائت نافع به روايت ورش، متداول است.[٢]

عوامل اختلاف قرائات‌

پديده اختلاف قرائات قرآن عوامل مختلفى دارد كه مهم‌ترين آنها عبارت اند از:

١. ضعف خطّ عربى‌

قرآن كريم در آغاز با رسم الخطى نگاشته مى‌شد كه نقطه و اعراب نداشت و همچنين الف وسط كلمات نوشته نمى‌شد؛[٣] چنان‌كه‌ «مالِكِ يَوْمِ الدِّينِ» را بعضى‌ «مالِكِ يَوْمِ الدِّينِ» قرائت كرده‌اند.[٤] از همين رو تلاوت قرآن، بيشتر از آن كه متكى به نوشتار باشد، به گفتار و حفظ متكى بود. حتى عثمان پس از توحيد مصاحف در كنار ارسال هر مصحف به شهرهاى مهمّ اسلامى همچون مكه، بصره، كوفه و شام،[٥] يكى از بزرگ‌ترين شخصيت‌ها را كه در قرائت قرآن تبحر داشت و قرائت آن را بى‌واسطه از پيامبر صلى الله عليه و آله يا صحابه بزرگ فرا گرفته بود، گسيل داشت.[٦] اين اقدام بيانگر آن است كه خطّ قرآن نمى‌توانست به صورت كامل نياز خواننده را به خواندن صحيح برطرف كند.

٢. اختلاف لهجه قبايل عرب‌

زندگى قبيله‌اى در حجاز و فاصله جغرافيايى قبايل از يكديگر، زمينه‌ساز «اختلاف‌

[١]. ر. ك: المناقب، ابن شهر آشوب: ج ١ ص ٣٢١؛ سير أعلام النبلاء: ج ٨ ص ٥٠٥٠؛ الإتقان فى علوم القرآن: ج ١ ص ٢٠٠.

[٢]. التبيان فى تفسير القرآن: ج ٧ ص ٤٤ ح ١١٣؛ البرهان فى علوم القرآن: ج ١ ص ٣٢٥، البيان: ص ١٤٠.

[٣]. البيان: ص ١٦٤.

[٤]. تفسير العياشى: ج ١ ص ٢٢؛ التبيان فى تفسير القرآن: ج ١ ص ٣٣؛ الكشاف: ج ١ ص ٥٦.

[٥]. أحكام القرآن، ابن عربى: ج ٢ ص ١٠٣٦- ١٠٤١؛ بيان المعانى: ج ١ ص ٣١.

[٦]. مناهل العرفان: ج ١ ص ٤٠٢- ٤٠٣؛ تاريخ قرآن: ص ٤٦٤- ٤٦٥.