هر چه باشد، در بار او باشد و به دوش او باشد، چطور فايده ندارد و آن حمار از او استفاده نمى‌كند؛ آنهايى هم كه انبار علم در باطنشان هست و باطنشان تمام علوم را فرض كنيد، تمام صناعات را، تمام تخصصات را داشته باشند، لكن تربيت و تزكيه نشده باشند، آنها هم آن علومشان براى آنها فايده ندارد، بلكه بسيارى از اوقات مضرّ است.

بسيارى از اوقات هست كه آن كسى كه عالم است، آن كسى كه همه چيز را مى‌داند لكن تزكيه نشده است، تصفيه نشده است، تربيت الهى نشده است، آن علمش وسيله است از براى اينكه بشر را به تباهى بكشد. چه بسا عالمانى كه براى بشر تباهى هديه مى‌آوردند.

آنها از جهال بدتر هستند و چه بسا متخصصانى كه براى بشر هلاكت ايجاد مى‌كنند، تباهى ايجاد مى‌كنند. آنها از مردم عامى بدتر هستند. ضررشان بيشتر است. همان است كه قرآن فرمود كه: كَمَثَلِ الْحِمارِ [١] و از آن هم بالاتر اينكه موجب صدمه به ديگران مى‌شود. شما كه براى تربيت معلم قيام كرديد، و هر كس كه براى تربيت معلم قيام كرده است بايد بداند كه اولًا شغل، شغلى الهى است. خداى تبارك و تعالى مربّى معلّمين است كه انبيا باشند. اولًا شغل، شغلى الهى است و ثانياً تربيت و تزكيه، مقدّم بر تعليم است.

مدرسه‌هاى ما، دانشسراهاى ما، دانشگاههاى ما و همه مدارس علوم- چه علوم اسلامى يا غير اسلامى باشد- اينها اگر در آنها تربيت باشد، تزكيه باشد، آنها مى‌توانند خدمتها بكنند و براى بشر سعادت را به هديه بياورند. و همه سعادتهاى بشر از علم و ايمان و تزكيه است: إِنَّ الْإِنْسانَ لَفِي خُسْرٍ [٢] انسان، اصلش اين حيوانى كه به اسم انسان خوانده مى‌شود، در خسارت و زيان است مگر يك طايفه. آنهايى كه ايمان آوردند به خداى تبارك و تعالى و آنچه كه او فرموده است، و اعمال صالحه بجا آوردند، و از آثارش هم اين است كه‌ تَواصَوْا بِالْحَقِ‌ [٣] توصيه به حق و توصيه به صبر مى‌كنند. و الّا اگر از اين استثناى‌ إِلَّا الَّذِينَ آمَنُوا خارج شد، لَفِي‌

[١] «مانند الاغ»

[٢] سوره عصر، آيه ٢: «كه انسان همه در خسارت و زيان است»

[٣] سوره عصر، آيه ٣: إِلَّا الَّذِينَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحاتِ وَ تَواصَوْا بِالْحَقِّ وَ تَواصَوْا بِالصَّبْرِ مگر آنان كه به خدا ايمان آورده و نيكو كار شوند و به راستى و درستى و پايدارى در دين، يكديگر را سفارش كردند (و به حفظ دين و اطاعت حق ترغيب و تشويق كردند)