تعلم. با تعبير هُوَ الَّذِي‌، اوست كه اين كار را كرده است. كانّه يك مطلب با اهميتى است كه مى‌فرمايد: هُوَ الَّذِي بَعَثَ‌ اين است كه فرستاده است بين مردم. و همه عالم امى هستند. حتى آنهايى كه به حسب ظاهر درسهايى خوانده‌اند. و به حسب ظاهر صنايعى را مى‌دانند. و مسائلى را اطلاع بر آن دارند. لكن همه آنها نسبت به آن تربيتى كه از جانب خدا به وسيله انبيا به آنها مى‌شود همه امى هستند. همه در ضلال مبين هستند.

معيار مؤمن و غير مؤمن‌

تنها راه تربيت و تعليم راهى است كه از ناحيه وحى و مربى همه عالم رب العالمين، تنها راه آن راهى است كه از ناحيه حق تعالى ارائه مى‌شود. و آن تهذيبى است كه با تربيت الهى به وسيله انبيا مردم آن تربيت را مى‌شوند. و آن علمى است كه به وسيله انبيا بر بشر عرضه مى‌شود. و آن علمى است كه انسان را به كمال مطلوب خودش مى‌رساند. همان كه در آيه ديگر مى‌فرمايد كه: اللَّهُ وَلِيُّ الَّذِينَ آمَنُوا يُخْرِجُهُمْ مِنَ الظُّلُماتِ إِلَى النُّورِ وَ الَّذِينَ كَفَرُوا أَوْلِياؤُهُمُ الطَّاغُوتُ يُخْرِجُونَهُمْ مِنَ النُّورِ إِلَى الظُّلُماتِ. [١] دو گروه‌اند. مردم: يك گروه مؤمن هستند كه تحت تربيت انبيا واقع شده‌اند. به واسطه تربيت انبيا از همه ظلمتها و از همه گرفتاريها و از همه تاريكيها خارج شدند آنها. به واسطه تعليمات انبيا وارد شدند در نور، در كمال مطلق. اين آيه؛ ميزان مؤمن را و معيار ايمان را بيان مى‌فرمايد، و مدّعيان ايمان را از مؤمنين جدا مى‌فرمايد. مؤمنين آنها هستند كه به واسطه تربيت حق تعالى و به واسطه تربيت انبيايى كه مربّا [٢] هستند به تربيت الهى، از همه ظلمتها، از همه نقيصه‌ها، از همه چيزى كه انسان را از راه بازمى‌دارد، اينها را خارج مى‌كنند از همه ظلمتها به نور. ميزان مؤمن اين ميزان است. هر كس از همه ظلمتها به واسطه تعليم انبيا خارج شده است و به نور مطلق رسيده است اين مؤمن است. مدّعيان ايمان زيادند، لكن مؤمنين اندك‌اند.

آنهايى كه در مقابل مؤمنين هستند وَ الَّذِينَ كَفَرُوا آنهايى كه كافر هستند، آنها اوليايشان خدا

[١] سوره بقره، آيه ٢٥٧: «خدا يار اهل ايمان است، آنان را از تاريكيها بيرون آوَرد و به سوى روشنايى ببرد. و آنان كه راه كفر گزيدند، يار ايشان شيطان و ديو راهزن است، آنها را از روشنايى به تاريكيهاى گمراهى افكند ...»

[٢] تربيت شده (اسم مفعول).