آداب الصلاة - الخميني، السيد روح الله - الصفحة ٢٦١ - تنبيه آخر دو جهت تناسب مقام ربوبيت عالميان با تحميد

سر وجود، و از اين جهت تمام عالم را و هر جزئى از آن را اسم اعظم به مقام احديّت جمع ممكن است دانست، و الاسماء كلّها في الكلّ و كذا الآيات.

و بنا بر آنچه ذكر شد، ايراد فيلسوف عظيم الشّأن صدر الملّة و الدّين قدّس سرّه بر مثل بيضاوى وارد است، زيرا كه آنها ذوق اين مشرب نكرده‌اند، و اما در مسلك اصحاب عرفان صحيح نيست. و چون كلام بيضاوى در اين مقام و كلام فيلسوف مذكور طولانى است، ذكر آن نشد، هر كس مايل است، به تفسير سوره «فاتحه» مرحوم فيلسوف مذكور رجوع كند.

و «ربّ» اگر از اسماء صفات باشد به معنى «مالك» و «صاحب» و اشباه آن مراد از «عالمين» جميع ما سوى اللّه ممكن است باشد، چه موجودات عالم ملك باشد يا موجودات مجرّده غيبيّه. و اگر از اسماء افعال باشد- كه شايد ظاهرتر همين است- مراد از «عالمين» عالم ملك است فقط، زيرا كه «ربّ» در آن وقت به معنى «مربّى» است، و اين معنا تدريج لازم دارد و عوالم مجرّده از تدريج زمانى منزّه هستند. گرچه نزد نويسنده به يك معنى روح «تدريج» در عالم «دهر» متحقّق است، و به همان معنى اثبات حدوث زمانى، به معنى روح زمان و دهريّت تدريج، در عوالم مجرّده نيز كرديم، و در مسلك عرفانى نيز حدوث زمانى را براى جميع عوالم ثابت مى‌دانيم، اما نه به آن طور كه در فهم متكلّمين و اصحاب حديث آيد.

تنبيه آخر [دو جهت تناسب مقام ربوبيت عالميان با تحميد]

بدان كه «حمد» چون در مقابل «جميل» است، و از آيه شريفه استفاده شود كه حمد و ستايش براى مقام اسم اعظم كه اسم جامع است، كه داراى مقام ربوبيّت عالميان و رحمت «رحمانيّه» و «رحيميّه» و «مالك يوم دين» است ثابت است، پس اين اسماء شريفه يعنى ربّ و رحمن و رحيم و مالك را بايد در تحميد مدخليّتى بسزا باشد. و ما پس از اين در ذيل قول خداى تعالى:

مالِكِ يَوْمِ الدّين‌ به بيانى تفصيلى ذكرى از اين مطلب مى‌نماييم.

و اكنون راجع به تناسب مقام ربوبيّت عالميان با «تحميد» سخن‌