یادداشت‌های استاد ط-صدرا - مطهری، مرتضی - الصفحة ٣٢٦ - یادداشت عصر امام صادق علیه السلام

یادداشتهای استاد مطهری، ج ٩، ص: ٣٢٦

احتذی علی کر الدهور و اختلاف العصور، کما امتاز بتحویل ما باللسان العربی الی قید فی الدفاتر و تسجیل فی الکتب و ما باللسان الاجنبی الی لغة العرب ..

٣. عصر امام با عصر پیغمبر اکرم تفاوت داشت، با عصر امام حسین تفاوت داشت، با عصر امیرالمؤمنین تفاوت داشت، با عصر امام سجاد همینطور و حتی با عصر امام رضا و امام هادی ..

٤. شناسایی هرکس بدون شناسایی عصر و محیط او ممکن نیست، البته نه به این دلیل که مارکسیستها و غیر مارکسیستها میگویند که هیچ گونه اصالتی و اختیاری برای انسان قائل نیستند و هرکسی را یک سلسله آثار جبری که محیط در او ایجاد کرده است و عکس العملهای قهری که او در برابر محیط ایجاد میکند میدانند و انسان را صد درصد وابسته به محیط و تابع و محکوم محیط میدانند.

و البته هیچ کس منکر تأثیر محیط نیست. شخصیتها در همین جا متفاوت میشوند؛ بعضی صد درصد و بعضی ٩٩% و بعضی کمتر تحت تأثیر محیطاند و مقداری هم روی محیط خود اثر میگذارند، محیط را راهبری میکنند، محیط را آنطور که فکر میکنند و آرزو میکنند و تشخیص میدهند و طرح آن را تهیه میکنند میسازند.

تشبیه به سرباز در میدان جنگ:

و بنا بر این فرضیه که انسان در مقابل محیط خود اصالت دارد و با نقشه و اراده و طرح و پیش بینی خود محیط خود را و آینده جامعهاش را میسازد، بدیهی است که فعالیتها و عکس العملهای ارادیاش مربوط است به وضع موجود؛ یعنی با عوامل موجود محیط مبارزه میکند، عوامل موجود را در خدمت میگیرد، درست مانند سربازی است در میدان جنگ. امکان ندارد که کسی سربازی را بتواند بشناسد مگر آنکه صف و موقع و میدان او را بشناسد ..

پس معلوم شد که شناختن هر شخصیتی بستگی دارد که عصر و محیط و شرایط زمانی و مکانی او را بشناسیم، هرچند که برای انسان در مقابل محیط اصالت قائل باشیم.