یادداشت‌های استاد ط-صدرا - مطهری، مرتضی - الصفحة ٤٢٢ - احتجاجات قرآن

یادداشتهای استاد مطهری، ج ٨، ص: ٤٢١

حد یقین نرسیده و هنوز در سرحد گمان و تخمین است، صد درصد قطعی و مسلّم انگارد و روی آن پافشاری کند ..

پژوهشهای علمی و اجتماعی نشان میدهد منشأ اکثر خطاها و اشتباهات علما و فلاسفه این است که به صرف اینکه مطلبی در نظرشان راجح آمد، مطلبی که فقط نام فرضیه میتوان به آن داد، آن را به صورت یک اصل مسلّم اظهار میدارند ..

یکی دیگر از لغزشگاهها شتابزدگی در قضاوت به واسطه میل شدید به اظهار نظر است. لهذا در برخی موارد، نه به واسطه اینکه ظن و گمان را به جای یقین گرفته است بلکه به واسطه اینکه شتاب دارد هرچه زودتر نظر خود را ابراز دارد، لهذا با وجودی که هنوز دلیل کافی موجود نیست اظهار نظر میکند و حال آنکه صبر و تأنّی و آرام آرام گام برداشتن یکی از شرایط اولیه درست فکر کردن است ..

قرآن کریم در برخی آیات خود به این حقیقت گوشزد میکند که بعضی از مردم با اینکه علم و اطلاعشان درباره یک مطلب ناقص است و احتیاج دارند بیش از آنچه علم واطلاع دارند اطلاعاتی جمع آوری کنند اما حوصله به خرج نداده، رأی خود را صادر میکنند. در سوره مبارکه والنجم میفرماید: [ذلک مبلغهم من العلم.].

یکی دیگر از موجبات لغزش، موافقت تمایلات نفسانی با یک طرف قضیه است، یعنی ذهن تحت تأثیر تمایلات و احساسات موافقی که در روح نسبت به یک طرف قضیه موجود است اظهار نظر میکند. این خطا نه به واسطه مشتبه شدن ظن و یقین به یکدیگر است و نه به واسطه تمایل خود ذهن به اظهار نظر است، بلکه به واسطه این است که تمایلات نفسانی و شهوات شخصی با یک طرف بالخصوص موافق است و به عبارت دیگر از آن جهت است که انسان خود را نسبت به یک طرف ذی نفع میبیند. مثلًا اگر انسان بخواهد میان خود و شخص دیگری قضاوت کند و بسنجد که آیا هنر او بهتر است یا هنر من، آیا اطلاعات علمی فلان شخص بیشتر است یا اطلاعات علمی من، قهراً در این گونه موارد تمایل شدید دارد که به نفع خود و علیه