است یا تابع شرایط طبیعی؟ و به عبارت دیگر آیا از نوع فرمولهای علمی است و به اینها شباهت دارد یا از نوع قوانین مدوّنه بشری است و شبیه آنهاست؟ بدیهی است که تابع شرایط قراردادی نیست، یعنی اینطور نیست که هرکس تبعه اسلام یا دولت اسلام شمرده شود از مزایای قبولی اعمال استفاده میکند و هرکس تبعه شمرده نشود استفاده نمیکند.

برگ تابعیت اسلام:

آنچه در اسلام به منزله برگ تابعیت شمرده میشود اقرار زبانی «اشهد ان لا اله الّا اللَّه و اشهد ان محمداً رسول اللَّه» است.

ظاهراً این قدر مسلّم باشد که صرف اقرار زبانی که ملاک تابعیت اسلامی است ملاک قبولی عمل و تفاوت بین افراد نیست، ولی ملاک آثار اجتماعی و قراردادی از قبیل طهارت جلد و جواز نکاح هست.

تأثیر و شرطیت ایمان:

و اما ایمان. ایمان به معنی ایمان به خدا و قیامت میتواند شرط تکوینی قبول عمل باشد، زیرا نسبت دنیا و آخرت نسبت ظاهر و باطن و نسبت تخم و محصول است. طبیعت عمل باید طوری باشد که به آن عالم صعود کند، طبیعت عمل علّیینی باشد نه سجّینی. کسی که به خدا ایمان ندارد ممکن نیست که عمل وی با انگیزه الهی و اخروی باشد و عاملْ عمل را وسیله بالا رفتن قرار دهد. معنی ندارد که عمل وی موجب قرب به خدا و تعالی ملکوتی بشود. و کسی که ایمان به آخرت ندارد و عملی را هرگز به منظور آخرت انجام نمیدهد معنی ندارد که عمل وی نتیجه اخروی داشته باشد.

ایمان به نبوت و ولایت.:

و اما ایمان به نبوت یا ولایت از لحاظ قبولی عمل. اینجاست که میتوان گفت هم عقلًا و تکویناً دلیلی نداریم و هم اینکه در آیات قرآن تصریحی به این مطلب نشده است.

اصل آزادی در دین:

آنچه در قرآن تصریح شده این است: و من یبتغ غیر الاسلام دیناً فلن یقبل منه. بدون شک هیچ دینی غیر از اسلام مقبول و پذیرفته نیست و بحث ما در این نیست که آزادی در دین است و هرکسی که به دین خود عمل کند اهل نجات است، زیرا مسلماً هرکسی موظف است دین داشته باشد و جز اسلام دین مقبولی نیست. هیچ کس از آن نظر که مسئول است دین داشته باشد و متدین به دینی و متعبد به آیینی باشد و آن دین و آیین را از