یادداشت‌های استاد ط-صدرا - مطهری، مرتضی - الصفحة ٢٨٥ - خوشبینی و بدبینی به نظام آفرینش ( توحید و مسئله خیر و شر و حکمت بالغه ) (١)

یادداشتهای استاد مطهری، ج ٨، ص: ٢٨٥

فاما ان یکون بحیث یجب له الوجود ....

به عقیده ما اثبات واجب از راه تقسیم موجود به واجب و ممکن احتیاج به ابطال تسلسل علل غیر متناهی ندارد و خود ابن سینا نیز از این راه نرفته است. ما برای اولین بار در درس همین نمط در دانشکده الهیات که جزوه شده است ثابت کردیم که ابن سینا آنجا که میگوید (ص ٢٧): «کل سلسلة مترتبة من علل و معلولات کانت متناهیة او غیر متناهیة ...» نیاز سلسله علل و معلولات را به علت واجبه مبتنی نکرده است به امتناع تسلسل علل غیر متناهیه. رجوع شود ..

به هر حال صدر المتألهین در جلد ٣ اسفار (صفحه ٨) میگوید:.

و من المناهج الغیر المبتنیة علی بطلان الدور و التسلسل لهذا المطلب ما یبتنی علی الامکان و تقریره- بعد ان تمهد ان الشیء الممکن ما لم یجب وجوده لم یوجد و ان الممکن کما لایقتضی وجوده لایقتضی اولویة وجوده لذاته و الّا لکان کافیاً لذاته فی حصول وجوده و کان واجباً بالذات لا ممکناً کما سبق ذکره- هو ان الممکن سواء کان واحداً او متعدداً مترتباً او متکافئاً لایصح ان یقتضی وجوب وجود شیء اذ المقتضی لوجوب وجود الشیء لابد ان یجعل جمیع انحاء عدمه ممتنعاً و لیس هذا من شأن الممکن لجواز طریان العدم علی مجموع العلة و المعلول الممکنتین و ان لم یجز طریانه للمعلول فقط دون العلة کما فی لوازم الموجودات الممکنة. فاذن الممکنات سواء کانت متناهیة او غیر متناهیة فی حکم ممکن واحد فی انه لایطرد العدم بها عن ذات المعلول بحیث یصیر ممتنعاً انحاؤه حتی یصیر واجباً بها لیکون موجوداً فلابد فی کون الممکن موجوداً ان یکون علتها غیر خارج عن حقیقة واجب الوجود لذاته و هو المطلوب ..

و الیه الاشارة فی کلام الفارابی حیث قال: لو حصلت سلسلة