یادداشت‌های استاد ط-صدرا - مطهری، مرتضی - الصفحة ٢٢١ - خوشبینی و بدبینی به نظام آفرینش ( توحید و مسئله خیر و شر و حکمت بالغه ) (١)

یادداشتهای استاد مطهری، ج ٨، ص: ٢٢١

میخوردن من ...:

٢١. عطف به آخر نمره ١٨، گفتیم که لازمه اصل علیت عمومی اعتقاد به قضا و قدر است، زیرا لازمه علیت عمومی، هم ضروری شدن معلول به واسطه علت و هم سنخیت معلول با علت و تقدر معلول به تقدیر علت است. اکنون میگوییم عمده در باب قضا و قدر علمی این است که قضاء علمی علم به نظام است، نه علم به وقوع حادثه در وقت معین کیف ما کان. شاعر میگوید: «مِی خوردن من حق ز ازل میدانست». البته آنچه حق میدانست علم به نظام است، از آن جمله علم به میخوردن او از راه علم به اراده و اختیار او، و اساساً مبنای علم ازلی به میخوردن علم به علل میخوردن است که از آن جمله اراده و اختیار شخص است. حاجی در باب علم باری میگوید:

و الکل من نظامه الکیانی ینشأ من نظامه الربانی.

٢٢. رجوع شود به شرح ابن ابی الحدید، ج ١، ص ٦١٩ ذیل خطبه «و ان علی من اللَّه جنة حصینة فاذا جاء یومی انفرجت عنی» و تفسیر المنار، ج ٧، ص ٤٦٩، ذیل آیه و عنده مفاتح الغیب..

٢٣. در فجرالاسلام، صفحه ٢٨٣ فصلی دارد تحت عنوان «القدریة او المعتزلة». ابتدا میگوید: از اولین مسائلی که بر عقل بشری طبعاً عرضه میشود مسئله جبر و اختیار است. آنگاه میگوید:.

بحثهای دینی در این موضوع پیدا شد، از آن نظر که انسان از طرفی خود را حرّ و آزاد احساس میکند و برای خود مسئولیت قائل است و میداند اگر مانند پر در برابر باد بیاختیار باشد ثواب و عقاب و مسئولیت و تکلیف معنی ندارد ولی از طرف دیگر فکر میکند خداوند به همه چیز داناست و میداند از چه کسی چه عملی، خیر یا شر، صادر میشود و به نظرش میرسد چون چنین است پس هر فردی قدرت ندارد برخلاف آنچه در علم حق گذشته است عمل کند (گر مینخورم علم خدا جهل شود).

آیات جبر، ر. ک: ص ٢١٨ و ص ٢٣٣:

از این جهت میان جبر و اختیار مردد میماند. اتفاقاً