یادداشت‌های استاد ط-صدرا - مطهری، مرتضی - الصفحة ٢١٧ - خوشبینی و بدبینی به نظام آفرینش ( توحید و مسئله خیر و شر و حکمت بالغه ) (١)

یادداشتهای استاد مطهری، ج ٨، ص: ٢١٧

حادثهای نه ضرورت وجود خود را و نه خصوصیات و حدود و مشخصات را از گذشته ندارد، از این دو نظر نسبت به گذشته آزاد است، هر حادثهای در هر زمان و به هر شکل که واقع میشود مربوط و مدیون علل گذشته خود نیست، گذشته یعنی سابق (اعم از زمانی و غیره) نه اصل وجود او را ایجاب میکرده و نه شکل و خصوصیت او را. مطابق این نظر باید اصل علیت را انکار کرد و حوادث را با تصادف و با صورت غیر علمی توجیه کرد و این نظر البته باطل است.

اصل علیت عمومی و پیوند ضروری حوادث و اینکه هر حادثی تحتّم و بلکه تقدّر خود را از سابق یا سوابق خود میگیرد، امری است مسلّم. حکما میگویند: الشیء ما لم یجب لم یوجد. دانشمندان امروز نیز میگویند یک سلسله قوانین جبری بر جهان حکومت میکند ..

دیگر اینکه معتقد به سرنوشت بشویم ولی اصل علیت عمومی و جریان اسباب و مسببات را منکر شویم و چنین فکر کنیم که فاعل منحصر به فرد حق است و اشیاء با آثار خود رابطه سببی و مسببی ندارند و آنچه خدا میکند در ازل مقدر شده است که چنین بشود.

این گونه اعتقاد به سرنوشت همان اعتقادی است که آثار سوء مذکوره در اشکال را با خود دارد بهطور قطع و یقین ..

سوم اعتقاد به سرنوشت است با اعتقاد به اصل علیت عمومی، و البته نباید آنطور که برخی کم سوادها گمان کردهاند پنداشت که اعتقاد به سرنوشت با اعتقاد به اصل علیت عمومی و رابطه سببی و مسببی منافات دارد. لازمه این گونه اعتقاد به سرنوشت این است که وجود هر موجودی از ناحیه علل خودش ضرورت پیدا کرده و علة العلل که اصل ایجابها و ضرورتهاست وجود هیچ موجودی را از غیر راه و علت خودش ایجاب نمیکند، بلکه ایجاب حق هر حادثی را عین ایجاب علت نزدیک اوست. یکی از حوادث عالم سعادت انسان است. سعادت انسان را از راه عمل و عمل او را از راه اراده و اختیار او ایجاب کرده است. پس انسان خود عامل سرنوشت مؤثر خود است و چون حق تعالی ایجاب کرده اختیار و حریت انسان را،