یادداشت‌های استاد ط-صدرا - مطهری، مرتضی - الصفحة ٢١٦ - خوشبینی و بدبینی به نظام آفرینش ( توحید و مسئله خیر و شر و حکمت بالغه ) (١)

یادداشتهای استاد مطهری، ج ٨، ص: ٢١٦

.

و امثال این اشعار و تعبیرات. پس به موجب این اعتقاد، انسان خودش و صفات و اعمالش عامل سعادت یا شقاوت نیست. بعلاوه به موجب این اعتقاد، انسان در افعال خود مجبور است، زیرا مجبور است آنطور که سرنوشت اقتضا میکند عمل کند. ثالثاً سرنوشت چون در ازل تعیین شده و امر ازلی قابل تغییر و تبدیل نیست، پس سرنوشت قابل تغییر نیست، نه تنها برای انسان قابل تغییر نیست برای خدا هم- العیاذ باللَّه- قابل تغییر نیست. این افکار و معتقدات است که بشر را به حضیض بدبختی میکشاند ..

بشر آنگاه خوشبخت و سعادتمند میگردد که اولًا خود را و صفات و اخلاق و اعمال خود را مؤثر در سرنوشت آینده خود بداند، ثانیاً خود را مختار و آزاد بداند و در نتیجه سرنوشت را قابل تغییر و تبدیل بداند و در نتیجه همه اینها خود را در تعیین و تغییر سرنوشت خود مختار و حرّ و آزاد بداند. همان طوری که اگر مردمی در جامعهای تحت سیطره و نفوذ مطلق دیکتاتوری قرار بگیرند، خود را عامل و مؤثر در سرنوشت خود نشمارند، عقیدهشان این باشد که خوب و بد آنها به دست حکومت مستبده آنهاست، خود را مختار و حرّ در انتخاب شغل و مسکن تا چه رسد در انتخاب حکومت ندانند بلکه مجبور باشند که چه شغلی و چه مسکنی و چه حکومتی را تحمل کنند، این وضع خود را قابل تغییر و تبدیل ندانند، قهراً روح یأس و ناامیدی و افسردگی و حالت مردگی در آنها پیدا میشود، به خلاف مردمی که در جامعه خود احساس کنند در سرنوشت خود مؤثرند، مختار و آزادند، سرنوشتشان قابل تغییر و تبدیل است، در این مردم روح امید و نشاط و آثار حیات پیدا میشود. این است خلاصه اشکال ..

اما جواب. در باب سرنوشت سه جور میتوان فکر کرد و معتقد بود و البته هر نوع طرز تفکر قهراً از لحاظ اثر با دیگری متفاوت است:

یکی اینکه اصلًا منکر سرنوشت شویم و معتقد شویم که حوادث هر زمانی هیچ گونه رابطه ضروری و قطعی با گذشته ندارد، یعنی هیچ