یادداشت‌های استاد ط-صدرا - مطهری، مرتضی - الصفحة ١٣٤ - توحید - برهان نظم، ایرادها، جوابها

یادداشتهای استاد مطهری، ج ٨، ص: ١٣٤

اما ایراد سوم: ما در کتاب اصول فلسفه، جلد پنجم و در کتاب علل گرایش به مادیگری گفتهایم که دلیل نظم، تنها هنرش این است که ما را تا مرز ماوراء طبیعت هدایت میکند، به هیچ وجه نمیتواند صفات کمالیه باری تعالی را در حدی که لایق ذات مقدس اوست اثبات کند، همچنان که نمیتواند کاملترین عوالم ممکنه بودن این جهان را ثابت کند. هر دو مطلب به براهین دیگر اثبات شده و میشود. از اینجا، هم جواب ایراد سوم و هم جواب ایراد چهارم داده میشود ..

جواب ایراد پنجم: حتماً باید نیرویی که خود این نیرو «مسخَّروار» و عاشق وار طالب غایت و بلکه طالب نظم است و مسخّروار عمل میکند (یعنی خود مسخَّر نیروهای ماورائی از قبیل مسخَّر بودن عاشق نسبت به معشوق است و مسخِّر نیروهای مادون است و در حقیقت آنها را در جهت خواست خود طالب و عاشق میسازد) وجود داشته باشد. اینکه فرض چنین نیرویی در طبیعت ضد حکمت بالغه شناخته شده است، مبنی بر تصور عامیانه حکمت الهیه و قیاس آن با حکمت بشریه است ..

اما ایراد ششم: جواب این است که همچنان که در پاسخ ایراد سوم و چهارم گفتیم اولًا کاربرد این دلیل تا مرز ماوراء طبیعت است و بس، و ثانیاً فرض صانعی یا صانعهایی که تدریجاً و جمعاً مصنوع خود را به کمال رسانیده باشند به معنی این است که عالم محسوس ما مصنوع یک موجودی نظیر انسان است و قهراً موجودی مانند انسان نمیتواند موجد طبیعت باشد- به حکم برهان- مگر آنکه ارادهای الهی داشته باشد که در آن صورت خلق او عین خلق خداست و انسان عادی صنعش به شکل نیمه قسری و نیمه طبعی است و کار عالم اینچنین نیست. ثالثاً خود آن انسان یا انسانها (شبیه الانسانها) جزء طبیعتند و درباره خود آنها همان را میگوییم که درباره کل طبیعت گفتهایم.