یادداشت‌های استاد ط-صدرا - مطهری، مرتضی - الصفحة ١٣٢ - توحید - برهان نظم، ایرادها، جوابها

یادداشتهای استاد مطهری، ج ٨، ص: ١٣٢

رحیم- لااقل در حد انسان- نیست. به عبارت دیگر دلایلی هست از خود جهان که صانع عالم فاقد برخی کمالات است و این دلیلها خلاف برهان نظم را ثابت میکند. وجود شرور از قبیل بیماریها، طوفانها، زلزلهها، جنگها، تصادفها دلیل این مطلب است. آنچه انسان از خدای علیم قدیر رحیم [میشناسد] که هم میداند و هم قدرت دارد و هم رحیم و مهربان است (یعنی همه اینها را باید داشته باشد) غیر این است [١]. عذر اینکه اینها لابدّ منه است و جز این ممکن نیست، پذیرفته نیست. اگر انسان وارد خانهای بشود و آن خانه را از نظر لوازم و شرایط زندگی ناقص ببیند، حکم میکند که معمار یا مهارت (علم و قدرت) نداشته است یا حسن نیت (رحمت). هر عذری که معمار بیاورد پذیرفته نیست. جهان همچو خانهای است.

پیروان ادیانْ خود همواره دنیا را با همین اوصاف مذمومه که جای زیستن نیست، قابل دل بستن نیست، لذاتش مکدر به آلام است توصیف کردهاند ..

ایراد آخر، ما را به مسئله شرور میکشاند. بحث حکمت منتهی به بحث عدالت و رحمت میشود ..

تقریر به این ترتیب از ماست. در کتاب مزبور به این نظم تقریر نشده است ..

در میان این ادله [٢]، دلیل اول و دوم:.

اما پاسخ ایراد اول: این دلیل دلیل تجربی است ولی نه تجربه محض، بلکه تجربه به علاوه تحلیل عقلی. گذشته از اینکه هر دلیل تجربی ترکیبی است از یک دلیل حسی و دلیل قیاسی [٣] ولی در

گر بر فلکم دست بدی چون یزدان.

برداشتمی من این فلک را ز میان.

از نو فلکی چنان همی ساختمی.

کآزاده به کام دل رسیدی آسان.

این گونه بیانات دلیل عدم رضایت انسان از نظام موجود و آرزوی نظامی بهتر و بی عیبتر است.