یادداشت‌های استاد ط-صدرا - مطهری، مرتضی - الصفحة ١٣١ - توحید - برهان نظم، ایرادها، جوابها

یادداشتهای استاد مطهری، ج ٨، ص: ١٣١

شعری غیر آن شعر و نقاشیای غیر آن نقاشی ندیده است، به دلیل عدم تجربه غیر ممکن است ..

فرضاً شباهت کامل میان آثار طبیعت و مصنوعات انسان باشد، دلیل بر این است که صانع طبیعت موجودی است مانند انسان و این جهت، مدعا را که او دارای علم و قدرت و حکمت و سایر صفات غیرمتناهی است اثبات نمیکند. به عبارت دیگر به دلیل این شباهت نمیتوان گفت خداوند منزه از خطا و اشتباه است ..

رابعاً: چه دلیلی هست که ماده در درون خود نیرویی ناشناخته ندارد که لازمهاش نظام موجود است؟ چه ترجیحی هست که ما به نیروی ناشناخته مبدأ نظم در خارج ماده قائل شویم و یا به نیروی ناشناختهای در درون ماده؟.

خامساً: فرضاً نظام موجود نظام احسن و کاملترین نظامها باشد، دلیل نمیشود که صانع آن کاملترین صانعها باشد [١] آنچنان که امروز اگر بهترین کشتی را یک مکانیسین بسازد دلیل نبوغ و خارق العادگی و کاملترین صانع بودن او نیست، زیرا او وارث تجربیات و معلومات و اندوختههای صدها هزار نفر در طول چند هزار سال است و ممکن است شخصاً فرد کودنی باشد. ما چه میدانیم، شاید عالم موجود نتیجه تجربه ممتدی چند میلیاردسالی و بیشتر باشد از طرف صانع یا صانعها تا به امروز رسیده است [٢] ..

سادساً: فرضاً شباهت عالم با مصنوعات انسان دلیل بر وجود صانعی حکیم- لااقل در حد انسان- باشد، دلیل بر صانعی عادل و

---

[١] اگر به این صورت گفته بود که کاملترین نظام ممکن از آن جهت دلیل کاملترین صانع نیست که عدم امکان کمال بیشتر ناشی از ذات مصنوع است نه ذات صانع، مثلًا یک ظرف یک لیتری را همه صانعها و قدرتها اعم از متناهی و نامتناهی قادر نیست که بیش از یک لیتر آب در آن بریزد، آنوقت اشکال صورت بهتری داشت و جواب چیزی دیگر است و آن اینکه از صانع استدلال میشود به اینکه نظام موجود کاملترین نظام ممکن است نه از مصنوع بر صانع.[٢] هیوم فرضیه تکامل تدریجی تصادفی را که از زمان داروین به بعد طرح شده، طرح نکرده است و آن هم بعدها طرح شده است.