یادداشت‌های استاد ط-صدرا - مطهری، مرتضی - الصفحة ١٣٠ - توحید - برهان نظم، ایرادها، جوابها

یادداشتهای استاد مطهری، ج ٨، ص: ١٣٠

اولًا: این دلیل تجربی نیست؛ آنگاه تجربی است که ما اشباه و امثال آن را بهطور مکرر تجربه کرده باشیم تا رابطه معلول را با نوع علت بشناسیم، آنچنان که در تجربه پزشک چنین است که مکرر بیماری خاصی را در اثر علت خاص میبیند، بعد در مرتبه صدم مثلًا هرگاه بیماری را مشاهده کند حکم میکند به وجود آن علت [١]. ما اشباه جهان را تجربه نکردهایم که قبلًا معلول را و علت و رابطه آنها را کشف کرده باشیم تا اکنون از وجود مثل این جهان، مانند آن علت را (خداوند) حدس بزنیم ..

ثانیاً: اگر گفته شود ما این تجربه را در مورد انسان کردهایم، شباهت کامل آثار طبیعت با آثار مصنوعی انسان دلیل شباهت علت طبیعت با علت آثار انسان (جنبه عقل و تدبیر) است، جواب این است که شباهت کامل نیست. آثار طبیعت بیش از آنکه به آثار عقل و تدبیر انسان (مانند یک خانه و یک کشتی که یک عمل صد درصد زاده عقل است) شبیه باشد، به نظام زیستی فعالانه نباتات و حیوانات که نظام زایش و رویش تدریجی است شبیه است [٢] ..

(بعلاوه همچنان که ما در درس منظومه در حدود سالهای ٣٤- ٣٥ گفتهایم، خود اینکه انسان در بیابان آثار انسان را از آثار طبیعت تفکیک میکند دلیل عدم شباهت است، یعنی در آثار انسان نوعی عمد و مصنوعیت میبیند که در آثار طبیعت نمیبیند) ..

ثالثاً: ما میخواهیم از راه کمال طبیعت کمال صانع را اثبات کنیم، بلکه از راه کاملترین عوالم ممکن (نظام احسن) میخواهیم کمال مطلق صانع را اثبات کنیم. ما چه دلیلی داریم و تجربه نکردهایم جمیع عوالم ممکنه را تا بفهمیم که عالم موجود کاملترین عوالم ممکنه است.

فرضاً کاملترین عوالم باشد، برای انسان قابل تشخیص نیست آنچنان که تشخیص بهترین اشعار و عالیترین اثر نقاشی برای یک دهاتی که