در حرکت وضعی هم «جسم مع وضعٍ مّا» موضوع است نه جسم مطلق؛ همیشه جسم با وضعٌ مّا متحرک در اوضاع است. پس خیال نکنید که ما چون قائل به حرکت جوهری هستیم و هر حرکتی نیازمند به موضوع است میخواهیم برای حرکت در جوهر موضوع دست و پا کنیم و لذا میگوییم «ماده مع صورة مّا» موضوع است. اگر قائل به حرکت جوهری هم نبودیم باز در مورد حرکات عرضی همین حرف را میزدیم و میگفتیم که «جسم مع کیفٍ مّا»، «جسم مع اینٍ مّا» و «جسم مع کمّ مّا» موضوع است.

پس اینکه در حرکت جوهری «ماده مع صورةٍ مّا» متحرک در مراتب صور است راه حلی است که مرحوم آخوند در اینجا ذکر میکند و این بحث در کلمات خود ایشان دنباله و بلکه دنبالهها دارد و بعد از ایشان محل بحث و ایراد بسیاری واقع شده است که ان شاء اللَّه اگر عمری بود به آن بحثها هم خواهیم پرداخت.

حل اشکال در حرکت کمّی

بعد ایشان میگوید از اینجا راه حلی برای مشکلی که متأخرین [١] در باب حرکت در کمّ گرفتار آن بودهاند پیدا میشود. فلاسفه به دو نوع حرکت کمّی قائل هستند.

یک نوع حرکت کمّی که در جمادات هم وجود دارد و از مختصات نباتات و حیوانات نیست «تخلخل و تکاثف» نامیده میشود. قدما معتقدند که برای جمادات مثل سنگ و آهن علی رغم نداشتن قوه نامیه و در نتیجه نداشتن نمو، این امکان وجود دارد که انبساط پیدا کنند و بر ابعاد آنهاافزوده شود (تخلخل)، و یا برعکس، انقباض پیدا کرده از حجم آنها کاسته شود (تکاثف) [٢].

[١]. مقصود از متأخرین در اینجا فلاسفه دوره اسلامی است زیرا این سؤال برای حکمای قبل از اسلام مطرح نبوده است.[٢]. به عقیده قدما جسم توپر است ولی امروزه معتقدند که اجسام از مجموع اتمها تشکیل شدهاند و در داخل هر اتمی خلأ وجود دارد. یک قطعه آهن یک شیء مُسمت و توپر به نظر میآید، اما در واقع خلأ درون جسم از ملأ آن به مراتب بیشتر است و لهذا امکان دارد که یک جسم بسیار بزرگ به اندازه یک گلوله بسیار کوچک دربیاید.

این با بحثی که قدما میکردند تفاوت دارد. قدما معتقد بودند که برای جسم- اگرچه توپر است- امکان اینکه کوچک بشود هست. مثلًا امکان اینکه زمین به اندازه یک گردو کوچک شود هست. همچنین