درس‌های اسفار ط-صدرا - مطهری، مرتضی - الصفحة ٧٢ - ویژگی مذکور و مسئله ربط متغیر به ثابت

مقایسهای است. همیشه وجود خارجی است که افاضه میشود ولی یکی از وجودات خارجی وجود خارجی نفس (ادراکات نفسانی) است که در مقایسه با وجودات دیگر ذهنی است. همیشه فعلیت افاضه میشود ولی یکی از فعلیتها فعلیتی است که در مقایسه با فعلیت دیگر قوه است. همیشه وحدت افاضه میشود ولی در میان وحدتها وحدتی است که در مقایسه با وحدت دیگر کثرت است. همیشه ثبات افاضه میشود ولی در میان ثباتها ثباتی است که در مقایسه با اشیاء دیگر ثبات نیست بلکه تغیر است.

این خلاصه این فصل است که اگر این نکات بهطور دقیق درک نشود مسئله «ربط متغیر به ثابت» آنچنان که باید درک نمیشود. این مطلب را در ذهن داشته باشید تا بعد سراغ این مطلب برویم که ما چه داعی داریم که رابط را طبیعت جوهری بدانیم. ما نظر مرحوم شیخ که رابط را حرکت وضعی و عرضی میداند مطرح خواهیم کرد و البته بخشی از این مطالب هنگام بحث درباره فصل سی و سوم خواهد آمد [١].

---

[١]. سؤال: آیا درست است که بگوییم با این بیان پاسخ بوعلی داده میشود؟
استاد: مرحوم آخوند در اینجا جواب کسانی را میدهد که میگویند تسلسل لازم میآید. آنها که میگویند تسلسل لازم میآید، فرق قائل نیستند میان اینکه ما رابط را حرکت بدانیم یا طبیعت. ما الآن نمیخواهیم جواب امثال بوعلی یا میرزای جلوه را بدهیم. گفتیم که آن جواب در فصلهای بعد خواهد آمد. ایرادی که مطرح است مشترک الورود است؛ هم متوجه امثال بوعلی است و هم مرحوم آخوند.

امثال بوعلی که ربط متغیر به ثابت را به قول خودشان به یک تغیر بالذات (حرکت وضعی فلک) توجیه کردهاند و نیز صدرالمتألهین که آن را به طبیعت جوهری توجیه کرده است باید به این اشکال پاسخ میدادند که اگر علت متغیر، متغیر است علت حرکت وضعی فلک- که بوعلی میگوید- و نیز علت حرکت جوهری ملاصدرا باید متغیر باشد. جوابی که مرحوم آخوند در اینجا میدهد از طرف آنها هم هست. حال اینکه ما با خود آنها گلاویز هستیم بحث جداگانهای است که الآن مطرح نیست. ما فعلًا خواستیم جواب آن تسلسل را بدهیم.