مرحوم آخوند معتقد است که برخلاف نظر شیخ و بهمنیار که میگفتند حرکت قطعی وجود ندارد، حرکت به صورت یک امر متصل و ممتد وجود دارد، ولی لازمه آن این است که حرکت توسطی هم وجود داشته باشد، چرا؟ این بیان را باید کاملًا دقت کرد تا نظر مرحوم آخوند فهمیده شود [١].

ایشان مسئله را به باب کلی و جزئی برد. در باب کلی و جزئی ما دو مطلب داریم که در علم اصول هم مطرح شده است. یک مطلب این است که افراد بعضی از کلیات به گونهای هستند که کلِ هر فرد مصداق آن کلی هست ولی جزء هر فرد مصداق آن کلی نیست. مثلًا یک فرد انسان با همه اعضاء و اجزاء مصداق انسان است، اما جزء انسان مثل انگشت دیگر مصداق انسان نیست. ولی در بعضی کلیات همانطور که کلِ یک فرد مصداق کلی است جزء آن هم مصداق کلی است، مثل آب. تمام محتوای یک ظرف آب مصداق کلی آب است همچنان که قطرهای از آن هم مصداق آب است. زمان هم همینطور است. یک دقیقه یا یک ثانیه از یک زمان، خودْ مصداق زمان است.

حرکت هم از همین قبیل است. حال که قائل به حرکت قطعی شدیم و گفتیم حرکت قطعی به صورت یک امر متصل وجود دارد، پس حرکت دو امتداد دارد:

امتدادی به امتداد مسافت و امتدادی به امتداد زمان. تمام این حقیقت متصلی که روی یک مسافت و زمان معین کشیده شده است مصداق حرکت است همچنان که هر جزئش را که در نظر بگیریم مصداق حرکت است و جزء آن جزء را هم که اعتبار کنیم مصداق حرکت است. این یک بحث در باب کلی است.

یک بحث دیگر در باب کلی این است که آیا کلی طبیعی در خارج وجود دارد یا وجود ندارد و وجودش عین وجود افراد است. این را هم میدانیم که فلاسفه ثابت کردهاند که کلی طبیعی کلی نیست، همچنان که جزئی هم نیست. کلی طبیعی یعنی آن طبیعت لابشرط از کلیت و جزئیت که به عقیده فلاسفه در خارج به عین وجود افراد موجود است. اگر افراد کلی طبیعی از یکدیگر منفصل باشند مثل چند انسان، در این صورت بقای کلی تابع بقای هر فرد بهطور جداگانه است. اگر سه انسان داریم به نامهای زید و عمرو و بکر،

[١]. [اندکی بعد اشاره خواهد شد که مرحوم آخوند در جای دیگری وجود حرکت توسطی را نفی میکنند که از دید استاد نظر صحیح همین است.]