یک مطلب در آنجا لازم بود شکافته شود که مرحوم آخوند آن مطلب را نشکافته بود و ما هم آن را بیان نکردیم- و به همین جهت خلاصه مطلب را تکرار کردیم- و آن این است که چرا حرکت نیازمند به موضوع است؟ وقتی میگوییم «حرکت نیازمند به موضوع است» یعنی حرکت نیازمند به متحرک است. به چه دلیل هرجا حرکتی وجود دارد باید متحرکی وجود داشته باشد؟ به مناسبتی قبلًا این مطلب را- گویا در فصل دوازدهم- به شکل دیگری طرح کردیم. چه مانعی دارد که حرکت بدون متحرک باشد؛ مثلًا موج وجود داشته باشد بدون آنکه شیء متموّجی در کار باشد.

سه راه برای اثبات این مطلب گفته شده است [١]. راه اول این است که حرکت عرض است و عرض بدون موضوع محال است (و لهذا اینجا به متحرک «موضوع» اطلاق شده است). پس حرکت نیازمند به متحرک است.

راه دوم که بیان خود مرحوم آخوند تقریباً بر این اساس بود این است که حرکت امری «بین القوة و الفعل» است؛ یعنی، هم امری است بالقوه و هم امری است بالفعل؛ از حیثی بالقوه است و از حیثی بالفعل. امری است که تدریجاً از قوه به فعل میرسد و بنابراین امری است حادث و بلکه عین حدوث است. ما قبلًا با بیان قاعده «کل حادث مسبوق بقوةٍ و مادةٍ تحملها» اثبات کردیم که هر حادثی نیازمند قابل است (این قابل در مورد هر کدام از نفس، صورت و عرض اسم خاصی دارد: بدن، محل و موضوع).

به عبارت دیگر آنچه حادث است، نحوه وجودش تعلقی و مقبولی است، یعنی همیشه وجودش به صورت یک مقبول (قبول شده) تحقق پیدا میکند [٢]. راه سوم باز در کلمات مرحوم آخوند آمده استگو اینکه قابل خدشه و مناقشه است و آقای طباطبایی هم در اینجا مناقشهای با مرحوم آخوند دارند. یک مسئله بسیار عالی که در آینده هم به شکل دیگری طرح خواهد شد این است که تشخص و تعدد حرکت به

[١]. [استاد در جلسه سی و پنجم راه چهارمی هم بیان کردهاند. این مطلب در جلسه مذکور تحت عنوان «آیا این تخالف واقعی است؟» آمده است.][٢]. اشکال: این بیان به همان بیان اول برمیگردد که حرکت عرض است و موضوع میخواهد.

استاد: نه، اینطور نیست. قابل و مقبول اعم از عرض و موضوع است. صورت هم مقبول است بدون اینکه عرض باشد. طبق این قول، حرکت نه از آن جهت که عرض است بلکه از آن جهت که حادث است و مقبول است و وجودش وجود تعلقی است نیازمند موضوع است که قهراً اعم است از اینکه عرض باشد یا صورت.