تعبیری که مرحوم آخوند در اینجا دارند این است که «لکل صورة هیولی و لکل هیولی صورة اخری». معنای سخن ایشان این خواهد شد که اگر صور، متعدد به معنی منفصل و متکثر باشند، قهراً هیولاها هم متکثر و منفصل هستند. ولی چون مرحوم آخوند این حرف را نمیزند و میگوید اگر میگوییم صور متعدد است یعنی اعتباراً متعدد است و در واقع همه این صور یک وحدت اتصالی دارند، پس عین این سخن را در مورد هیولی هم باید بگوییم و قائل شویم که حرکت در ذات هیولی هم هست و هیولی همان وحدت اتصالی را که در میان مراتب صورت هست داراست.

ولی [به عقیده مرحوم حاجی] در مورد هیولی چنین حرفی نمیتوان گفت. این است که حاجی در اینجا سخن مرحوم آخوند را توجیه و تأویل میکند. میگوید مقصود مرحوم آخوند این است که اگر هر صورتی غیر از صورت دیگر است، به اعتبار این است که واقعاً هر مرتبهای از صورت غیر از مرتبه دیگر از آن است، ولی اگر میگوید هر هیولی غیر از هیولای دیگر است [مراد این نیست که غیریتی در کار است] زیرا هیولی وحدت شخصی دارد. هیولی به وحدت شخصی خود باقی است و اختلاف هیولاها به اعتبار استعدادهاست. هیولی در این مرتبه مستعد یک صورت است و در مرتبه دیگر همین هیولای شخصی مستعد صورت دیگر است. پس اگر تعبیر به «هیولی أخری» شده است این دو «أخری» به یک معنا نیستند.

ولی ظاهراً این توجیه حاجی مرضی مرحوم آخوند نیست. مرحوم حاجی در منظومه میگوید:«الهیولی فی عالم العناصر واحد بالوحدة الشخصیة»، ولی مرحوم آخوند در باب هیولی نظری دارند که در چند فصل گذشته هم مطرح شد. اگرچه شاید نشود همه نظرات مرحوم آخوند در مورد هیولی را با هم جمع کرد ولی ایشان مکرراً این مطلب را میگوید که وحدت هیولی «وحدت جنسی» است نه «وحدت شخصی».

به عقیده مرحوم آخوند هیولی از خودش هیچ حکمی ندارد مگر به تبع صورت، همانطور که جنس حکمی ندارد مگر به تبع فصل. اگر وجود صورت، وجود اتصالی استمراری باشد هیولی به تبع، وجود استمراری اتصالی دارد. به این معناست که مرحوم آخوند میگوید در عالم طبیعت نه فقط صورتها حادث زمانی هستند بلکه ماده هم حادث به حدوث زمانی است. قبل از ایشان، شیخ و دیگران با اینکه برای هیولی چندان درجهای