مطلب دوم از سه مطلبی که مرحوم آخوند در «تنبیهٌ و توضیحٌ» بیان میکنند و نکته خوبی است این است که لازمه حرکت اشتدادی نوعی «انقلاب ذات» است. از قدیم این بحث مطرح بوده است که آیا انقلاب ذات و به تعبیر دیگر انقلاب ماهیت محال است یا خیر. حکما نوعاً میگویند انقلاب ذات یعنی اینکه شیء ذات و ماهیتی داشته باشد و بعد این ذات و ماهیت تبدیل به ماهیت دیگری شود محال است. اگر شیء، ذاتی داشته باشد و بعد معدوم شود و ذات دیگری از نو موجود شود این حرف دیگری است، اما اینکه همان شیء اول تبدیل به شیء دیگری شود که ذات و ماهیت آن غیر آن است محال است.

در قدیم بحث کیمیاگری مطرح بود به این معنا که آیا امکان دارد که در طبیعت، یک جوهر مثل مس تبدیل به جوهر دیگر مثل طلا بشود، البته در صورتی که ایندو را دو ماهیت مختلف بدانیم. عدهای میگفتند این امری است محال زیرا معنایش انقلاب ذات است. وقتی یک شیء تبدیل به شیء دیگر میشود باید یک امر محفوظی در بین باشد تا بگوییم «این» به «آن» تبدیل شد. اگر امر محفوظی در بین نباشد این چه تفاوتی دارد با حالتی که یک شیء به کلی معدوم شده و شیء دیگری از نو موجود شود؟ یک وقت میگوییم یک شیء معدوم میشود و شیء دیگری از نو پدید میآید که در این صورت هیچ پیوندی میان گذشته و آینده نیست و این بحث کنونی ما نیست. یک وقت میگوییم گذشته تبدیل به آینده میشود ولی این تبدیل به نحو انقلاب ذات است که حکما میگفتند محال استانقلاب ذات، لازمه حرکت اشتدادی

مرحوم آخوند میگوید اینکه گفته میشود انقلاب ذات محال است و شیء واحد در عین اینکه واحد است نمیتواند در دو آن دو ذات داشته باشد بنا بر اصالت ماهیت است ولی بنا بر اصالت وجود محال نیست که یک شیء در دو آن دو ذات داشته باشد، دو ماهیت داشته باشد، دو جنس و فصل داشته باشد و یا لااقل فصولش تغییر کند. نمیگوییم که ممکن است یک شیء اساساً از مقوله خود خارج شود ولی این امر ممکن است که نوعی تبدیل

سؤال: آیا از نظر مرحوم آخوند ماهیت در طول حرکت ثابت است؟.

استاد: اگر ایشان میگوید ماهیت ثابت است، مراد ماهیت جنسی است؛ یعنی انواع متبدل میشوند ولی اصل مقوله ثابت است نه اینکه انواع ثابت باشند.