درس‌های اسفار ط-صدرا - مطهری، مرتضی - الصفحة ٣٨ - نظر مرحوم آخوند درباره موضوع حرکت

یک مطلب مهمی در اینجا مطرح است و آن را باید در نظر داشته باشید تا بعد ببینیم در مورد آن چه میتوان گفت. برخی از متأخرین که بعد از مرحوم آخوند بودهاند و با مسلک ایشان چندان موافق نبودهاند مثل مرحوم میرزا ابوالحسن جلوه معروف، در اینجا ایرادی را مطرح کردهاند. ایشان رساله کوچکی دارد که در حاشیه شرح هدایه تحت عنوان ربط حادث به قدیم چاپ شده است. در آنجا مرحوم جلوه میخواهد این مطلبی را که مرحوم آخوند در اینجا میگوید متزلزل کند. بیان ایشان بهطور تقریبی این است که شما میگویید حرکت از باب اینکه یک امر عرضی است و نسبت آن به موضوعش بالامکان است نیازمند به علت است. ما عین حرفی که شما در باب طبیعت میگویید که تجدد از ذات آن انتزاع میشود، در باب خود حرکت حتی حرکات عرضی میگوییم. البته ما نمیگوییم که در حرکات عرضی، ذاتی داریم و وجودی که حرکت از وجود آن انتزاع میشود بلکه میگوییم چیزی است که ماهیتش عین تجدد است.

همانطور که شما در باب طبیعت جوهریه میگویید که جاعل وجودی را جعل میکند که از آن حرکت انتزاع میشود، ما میگوییم جاعل، ماهیتی را جعل میکند که آن ماهیت عین حرکت است. چه مانعی دارد که بدون آنکه نیازمند طبیعت سیال باشیم مطلب را در خود حرکت خاتمه دهیم؟ من این مطلب را عرض کردم تا در چند جلسه دیگر و یا در فصل سی و سوم (ربط حادث به قدیم) در مورد آن بحث کنیم [١].