اشتدادی است. شیء در هر مقولهای که حرکت کند یعنی آن مقوله دارد از مرحله قوه به مرحله فعلیت، از ضعف به قوّت و از نقص به کمال میرسد. پس مسئله برهانی است و غیر قابل خدشه.

ممکن است کسی اشکال کند که در مواردی قضیه برعکس است، زیرا ما سه نوع حرکت داریم: حرکت اشتدادی که رو به کمال است، دوم حرکت غیر اشتدادی همسطح که نه رو به کمال است و نه رو به نقص (مثل حرکت أینی) و سوم حرکت تنقصی. ایشان درباره حرکت أینی و وضعی توضیحی نمیدهند اما در مورد قسم سوم میگویندگو اینکه گاهی انسان احساس میکند که یک شیء حرکت تنقصی دارد ولی واقعیت چیز دیگری است. مثلًا واقعیت این است که یک عرض به عرض دیگر تبدیل میشود ولی انسان خیال میکند که حرکت تنقصی واقع شده است. مثلًا در باب حرارت و برودت، شیئی که تدریجاً گرم میشود از نقص به کمال و از ضعف به شدت حرکت میکند. چنین به نظر میرسد که وقتی شیء دوباره سرد میشود از شدت به ضعف میآید. معنای حرکت از شدت به ضعف این است که شیء از فعلیت به سوی قوه برود و این محال است. پس در مورد برودت نه این است که شیئی که فعلیت پیدا کرده رو به نقصان میرود بلکه در واقع نوعی تبدل صورت میگیرد و حرارت که یک عرض است به چیز دیگری تبدیل میشود و از نظر ماهیتش کمال پیدا میکند. ما از بین رفتن حرارت را میبینیم ولی متبدل شدن آن به چیزی دیگر را احساس نمیکنیم و لذا خیال میکنیم که این حرارت دارد آناً فآناً کم میشود.

آنچه گفتیم طبق تفسیر قدما از حرارت و برودت بود. مسئله حرارت از نظر علم امروز واضح است و جای هیچ اشکالی نیست زیرا وقتی که شیء سرد میشود از فعلیت به نقص نمیرود بلکه تنها تبادل انرژی صورت میگیرد و انرژی از جایی به جایی دیگر منتقل میشود. به هرحال آقای طباطبایی این برهان را اقامه میکنند که برهان درستی است [١].

راه حلی درباره علت عدم اشتداد در حرکات أینی و وضعی

اما بالاخره در مورد حرکت أینی و حرکت وضعی چه بگوییم؟ شما (علامه طباطبایی)

[١]. [استاد در جلسه ٣٢ میان دو معنای اشتداد تفکیک کرده و توضیحات تکمیلی درباره نظر علامه طباطبایی (ره) ارائه میدهند.]