حرکت ماهیت بالفعل ندارد زیرا ماهیت حد است و شیء در حال حرکت هیچ حد ثابتی ندارد. بنابراین اصل «کل ممکن زوجٌ ترکیبی له ماهیة و وجود» را باید به نحوی اصلاح کنیم. قبلًا میگفتند که فقط واجب الوجود است که ماهیت ندارد و حال باید بگوییم که غیر واجب الوجود اگر از سنخ حرکت نباشد مرکب از وجود و ماهیت بالفعل است ولی اگر از سنخ حرکت باشد وجودی دارد و ماهیت بالقوهای، و شیء در حال حرکت دارای ماهیات غیرمتناهی بالقوه است.

همچنین مطلب دیگری در دو جلسه پیش عرض کردیم و آن این بود که سه چیز (یعنی موضوع حرکت، خود حرکت و مقولهای که حرکت در آن واقع میشود) باید از دو نظر، یکی از نظر وحدت و عدم وحدت و دیگر از نظر ثبات و عدم ثبات مورد بررسی قرار گیرند.

یک بحث این است که آیا موضوع حرکت باید ثابت و باقی باشد یا نه، که این مطلب را به صورت سؤال مطرح کردیم و در این جلسه به این مطلب خواهیم پرداخت. بحث دیگر این است که آیا موضوع حرکت باید واحد باشد؟ خود حرکت چطور؟ آیا در حرکت، امر ثابت و باقی هست؟ آیا در حرکت وحدتی هست؟ در مورد مقوله هم هر دو سؤال را میتوان طرح کرد که آیا مقوله ثبات و نیز وحدت دارد یا نه.

چون مرحوم آخوند قائل به حرکت توسطی و حرکت قطعی هر دو است، هم قائل به ثبات حرکت است و هم قائل به عدم ثبات حرکت. در مورد وحدت حرکت هم شکی نیست که مراتب حرکت یک واحد شخصی را تشکیل میدهند.

در مورد مقولهای که حرکت در آن واقع میشود عرض کردیم که مقوله از جهتی که بر حرکت توسطی انطباق دارد دارای نوعی ثبات است و از جهتی که بر حرکت قطعی منطبق است دارای نوعی عدم ثبات است. در مورد وحدت هم روشن است که وحدت در مورد مقوله هست.

اشکال شیخ بر حرکت جوهری

شیخ گفته است که حرکت در جوهر محال است، به این بیان که اگر حرکت در جوهر واقع شود آیا آن نوعی که در اول حرکت هست در وسط حرکت اشتدادی باقی است یا باقی نیست. اگر نوعِ در وسط اشتداد همان نوع در اول حرکت است پس حرکت در جوهر واقع نشده است زیرا تغییری که پیدا شده، در غیر نوع است، یعنی در امر عارض بر نوع و