درس‌های اسفار ط-صدرا - مطهری، مرتضی - الصفحة ٢٠٤ - بررسی نظر علامه طباطبایی

اساساً نیازمند به موضوع نیست و در موضع دیگر گفته است که امر مفارق اگرچه موضوع نیست ولی کار موضوع را انجام میدهد؟ آیا میتوان گفت همه این بیانات در طول یکدیگر قرار میگیرند نه در عرض یکدیگر؟.

مرحوم آقا علی مدرس در بدایع الحکم مدعی است که حتی تخالف هم میان بیانات مرحوم آخوند نیست و همه آنچه مرحوم آخوند در باب موضوع حرکت جوهری گفته است قابل جمعند و این بیانات در طول یکدیگرند. چون مرحوم آخوند بحث موضوع حرکت جوهری را دوباره مطرح خواهد کرد ما بیان آقا علی مدرس و نیز بیان خودمان را بعد عرض خواهیم کرد [١]

.بررسی نظر علامه طباطبایی

در اینجا فقط یک نکته عرض میکنیم و آن این است که شاید بیان آقای طباطبایی در اینجا تمام نباشد. اگر یادتان باشد ما در بحث از فصل هجدهم گفتیم که حکما راجع به اینکه چرا هر حرکتی نیازمند به موضوع است بیان واضحی نکردهاند ولی سه وجه میتوان برای آن ذکر کرد [٢].

یک وجه که وجه بعیدی است این است که حرکت، عرضی است از اعراض، و عرض موضوع میخواهد؛ پس حرکت موضوع میخواهد. گفتیم نظر مرحوم آخوند به این وجه نیست.

وجه دوم این است که حرکت از آن نظر که در مقولاتی صورت میگیرد که نیازمند به موضوعند و ما فیه الحرکه موضوع میخواهد و حرکت با مقوله در وجود اتحاد دارد نیازمند به موضوع است. اگر اینطور باشد، حرکت در جوهر دیگر موضوع نمیخواهد. بیان آقای طباطبایی ناظر به این وجه است.

گفتیم ممکن است وجه دیگری در کار باشد و آن این است که حرکت از آن جهت نیازمند به موضوع است که «کمال اول» است. حرکت هرجا هست خودش قابل میخواهد. حرکت کمال اول است؛ فعلیتی است که این فعلیت به قابلی نیاز دارد که این قابل، نفس حرکت را قبول میکند. به تعبیر دیگر حرکت خودش حادث است و بلکه عین