مثلًا مرحوم آخوند گفته است که حرکت در اعراض تابع حرکت در جوهر است ولی بیشتر جلو نرفته است و مراد ایشان از حرکت در اعراض همین حرکات ظاهری است که ما میبینیم مثل حرکت در أین، حرکت در کم و حرکت در کیف. غیر حرکات محسوس را ایشان سکون اعتبار میکند. اگر یک شیء الآن در این مکان است ساکن است و در این لحظه حرکت در أین ندارد.

آقای طباطبایی میگویند لازمه آنچه که مرحوم آخوند در باب حرکت جوهری بیان کردهاند که اعراض به تمام شئون خود تابع جوهرند و از طرف دیگر برای جوهر سکونی نیست، این است که در همان حالی هم که احساس میشود که شیء در یک عرض ساکن است، باز در همان عرض متحرک است. شیئی که در مکان ساکن است، باز در مکان متحرک است. منتها گاهی انتقال از فرد بالقوهای از مکان به فردی «مغایر» از مکان صورت میگیرد و گاهی انتقال از فرد بالقوهای از مکان به فردی «مماثل» از مکان صورت میگیرد. محال است که جوهر آناً فآناً تغییر کند ولی أین شیء ثابت بماند. این مکانی که شیء در آن قرار دارد أین نیست بلکه أین عبارت از هیئتی است که عارض این شیء است از آن جهت که با محیط اطراف خودش نسبت دارد. محیط شیء ساکن است ولی نسبت شیء با محیط تغییر میکند چون خود شیء تغییر میکند. وقتی دو شیء با یکدیگر نسبت دارند، این نسبت فقط وقتی ثابت است که هر دو طرف ثابت باشند، ولی اگر یکی از آندو تغییر کند نسبت هم تغییر میکند. پس شیء در حالی که ساکن در مکان است متحرک درمکان است، ولی متحرک از فردی از مکان به فردی مثل خودش [١].

حال این سؤال مطرح میشود که وقتی حرکت محسوس (انتقال) پیدا میشود مطلب چه صورتی پیدا میکند؟ ایشان میگویند این حرکت محسوس «حرکتِ در حرکت» است؛ حرکت «جوهر متحرک در أین» در أین است. به عقیده آقای طباطبایی حرکت جسم از نقطهای به نقطه دیگر حرکت در أین نیست- آنطور که تلقی همه فیلسوفان گذشته بوده است- بلکه حرکت «جسم متحرک در أین» در أین است؛ یعنی حرکت جسم

[١]. حرکت أینی از نظر آقای طباطبایی حرکتی است که با حرکت در جوهر تغییر میکند، حال میخواهد نسبت شیء با اشیاء خارج عوض شود و یا نشود. به عقیده ایشان اگر نسبت شیء با اشیاء خارج عوض شود میشود حرکت وضعی. فعلًا این مطلب محل بحث ما نیست.