به نوع دیگر شود و به عبارت دیگر تبدل انواع صورت گیرد ولی یک تبدل انواع فلسفی. بنا بر اصالت ماهیت، تبدل انواع در هر شکلی محال است زیرا تبدل انواع یعنی یک ذات تبدیل به ذات دیگر بشود.

مرحوم آخوند میگوید بنا بر اصالت وجود، تبدل ذات به ذات دیگر، تبدل نوع به نوع دیگر و در حرکات اشتدادی تبدل نوع به نوع کاملتر نه تنها محال نیست بلکه واقع هم میشود زیرا در هرجا که اشتداد صورت میگیرد تبدل انواع و تکامل انواع صورت میگیرد. آنها که قائل به اصالت ماهیت و اعتباریت وجود بودند حق داشتند بگویند تبدل انواع و تبدل یک ذات به ذات دیگر محال است چون هرچه بود همان ذات بود. ذات یعنی ماهیت، و نوعیت شیء همان ماهیت شیء است. وقتی واقعیت از آنِ ماهیت، و وجود امر اعتباری باشد قهراً معنای تبدل ذات این میشود که یک ذات معدوم شود و ذات دیگری از نو موجود شود. پس چیزی نیست که ذات «آن» تبدیل به ذات دیگری شود؛ چیزی در بین نیست که بگوییم این چیز، ذاتی را رها کرده و ذات دیگری را گرفته است؛ هرچه هست خود همان ذات است. بنا بر اصالت ماهیت وقتی یک ذات، متبدل به ذات دیگر میشود نمیتوانیم بگوییم چیزی در آنِ قبل دارای یک ذات بود و حالا «همان» دارای ذات دیگری است، بلکه تنها میتوانیم بگوییم که این ذات بهطور کلی معدوم شده و ذات دیگری موجود شده است که این دیگر تبدل ذات و انقلاب یک ذات به ذات دیگر نیست.

بنا بر اصالت وجود این ذاتها و این نوعیتها همه ماهیاتی منتزع از حقیقت وجود هستند و وجود در یک مرحله از مراحل حرکت اشتدادی مصداق یک ماهیت از ماهیات است و در مرحله بعد ماهیت دیگری از آن انتزاع میشود؛ یعنی در مرحله قبل تحت یک جنس و فصل و ماهیت است و در مرحله بعد جنس و فصل و ماهیت دیگری دارداگر بپرسید پس آن چیست که قبلًا دارای یک ذات بود و حال دارای ذات دیگری است پاسخ میدهیم بنا بر اصالت ماهیت چنین چیزی نمیتوانیم داشته باشیم. بنا بر اصالت وجود، آن حقیقت وجود است که در مراحل اشتداد در یک مرحله دارای ذاتیات خاصی است و در مرحله دیگر دارای ذاتیات دیگری است.

یک «او» در اینجا داریم که همان حقیقت وجود است و این «او» قبلًا دارای یک ذات بود و حال دارای یک ذات دیگر است و این ذات یا ماهیت- که بالقوه است- علی الاتصال و بهطور غیرمتناهی اعتبار میشود.

پس جواب اشکال شیخ که میگوید لازمه حرکت در جوهر این است که ماهیت و