درس‌های اسفار ط-صدرا - مطهری، مرتضی - الصفحة ٣٤ - یک استدلال بر حرکت جوهری

یک استدلال بر حرکت جوهری

حرف مرحوم آخوند این است که در حرکاتی که ما میشناسیم (حرکاتی که در چهار مقوله واقع میشود: حرکت أینی، حرکت وضعی، حرکت کمّی، حرکت کیفی) رابطه این حرکات با موضوعاتشان رابطه امکانی است، موضوع امری است که قطع نظر از این حرکات تحققی دارد و علتی به این موضوعِ تحقق یافته، این عرض، مقبول یا حالت را (هرچه میخواهید اسمش را بگذارید) به عنوان یک حالت ثانوی میدهد.

ایشان میگوید دردار وجود، ما حقیقتی داریم که تجدد و تصرم و انقضا برای آن، همان نسبت را دارد که امتداد برای جسم دارد. (البته این تشبیه را مرحوم آخوند نکرده است ولی تشبیهی است که نظر ایشان را خوب توضیح میدهد). دردار وجود چنین حقیقتی داریم و محال است نداشته باشیم زیرا در آن صورت، حرکتهایی که برای ما محسوس است یعنی حرکات أینی، وضعی، کمّی و کیفی غیرقابل توجیه خواهد بود. نسبت حرکت به آن حقیقت، مانند نسبت امتداد به جسم است یعنی جعل وجود آن به گونهای است که حرکت از آن انتزاع میشود. بنابراین نسبت حرکت به آن حقیقت، نسبت لازم به ملزوم است که بینیاز از جعل است، زیرا مناط جعل، امکان است. اینطور نیست که اول اربعه جعل میشود و بعد برای آن زوجیت را جعل میکنند، بلکه جعل اربعه به حیثی است که از آن زوجیت انتزاع میشود.