درس‌های اسفار ط-صدرا - مطهری، مرتضی - الصفحة ١٩٣ - برهان شیخ بر امتناع حرکت جوهری

دائماً انقلاب ذات صورت میگیرد.

برهان شیخ بر امتناع حرکت جوهری

مرحوم آخوند سپس اشکال شیخ بر حرکت در جوهر را نقل میکند. شیخ میگوید:

جسمی که میخواهد در جوهر حرکت کند مصداق یک نوع است. حال وقتی این جسم حرکت در جوهر میکند آیا این نوع اول باقی است و تنها یک سلسله عوارض تغییر میکند یا نوع اول باقی نیست و نوع دیگری پیدا میشود؟ اگر نوع اول باقی است و یک سلسله امور دیگر غیر از آنچه که به ذات شیء مربوط است به آن اضافه میشود پس در اینجا اشتداد حاصل نشده است زیرا اشتداد به این است که مابه الاشتراک عین مابه الامتیاز باشد. اگر بنا باشد که نوع، باقی باشد و آنچه اضافه شده غیر از حقیقت نوع باشد پس اشتدادی پیدا نشده است. اما اگر بگویید اصلًا نوع اول زایل شد، در این صورت باز هم اشتداد حاصل نشده است زیرا چیزیمعدوم شده و چیز دیگری از نو موجود شده است.

بعد خود شیخ این سؤال را مطرح میکند که ممکن است گفته شود که این اشکال در همه حرکات اشتدادی میآید زیرا در هر حرکت اشتدادی جوهری یا غیر جوهری، شیء از نوعی به نوع دیگر خارج میشود. شیخ پاسخ میدهد که در غیر جوهر اشکالی پیش نمیآید زیرا در آنجا یک موضوع ثابت باقی داریم و بنابراین مانعی ندارد که انواع عرضی دائماً متبدل شوند، ولی اگر جوهر، خودش بخواهد دائماً متبدل شود دیگر حافظ وحدتی نداریم چون جوهر قائم به شیء دیگری نیست. پس به این جهت است که حرکت اشتدادی در غیر مقوله جوهر جایز است ولی در مقوله جوهر به هیچ شکل جایز نیست.

جواب شیخ بنا بر آنچه که مرحوم آخوند تا کنون درباره اصالت وجود و اصالت ماهیت بیان کرده و نیز تحلیلی که در مورد حرکت اشتدادی ارائه داده روشن است ولی چون خود ایشان مطلب را دوباره بیان کرده است در جلسه بعد توضیحات بیشتری در این باره خواهیم داد.