مرحوم آخوند میگوید:«فماأعجب حال مثل هذا الوجود!». گویی امور متناقض درباره حرکت صادق است. اگر بگوییم در این «آن» موجود است درست گفتهایم و اگر بگوییم معدوم است باز درست گفتهایم؛ اگر بگوییم باقی است درست گفتهایم و اگر بگوییم زایل است درست گفتهایم؛ اگر بگوییم واحد است درست گفتهایم و اگر بگوییم کثیر است باز هم درست گفتهایم و اینها با یکدیگر تناقض ندارند. وحدت حرکت نوعی وحدت است که با نوعی کثرت مغایرت ندارد. حرکت، کثیری است در عین واحد و مستمری است در عین سیلان، و زوال بالقوهای است در عین فعلیت، و موجودی است در عین معدومیت. مرحوم آخوند میگوید این چقدر عجیب و شگفت است و عجیبتر این است که ما خودمان مصداق آن هستیم. خودمان موجودی باقی و زایل هستیم، موجودی واحد و کثیر هستیم؛ موجودی هستیم که در عین موجودیت معدوم است.

مرحوم آخوند پس از فارغ شدن از این سه مطلب میگوید:«ولْنصرف العنان الی إثبات الحرکة فی الجوهر». ظاهر عبارت این است که ایشان میخواهد وارد براهین حرکت در جوهر شود در حالی که چنین نیست. تا اینجا یک برهان از براهین حرکت در جوهر ذکر شده و آن برهان ربط متغیر به ثابت است و براهین دیگر بعداً اقامه میشود. مقصود مرحوم آخوند این است که میخواهد در مورد حرکت در جوهر رفع اشکال کند. آنچه تا به حال در این فصل آمده مقدمهای است به منظور رفع اشکال از حرکت در جوهر.

ایشان میگوید ما مطلب را در باب اشتداد و از جمله اشتدادهای عرضی بیان کردیم و گفتیم در آنجا انواع، غیرمتناهی است و این انواع بالقوه هستند ولی یک امر بالفعل وجود دارد و آن وجود است. در اشتدادهای عرضی دائماً انقلاب ذات صورت میگیرد و بنابراین تحلیل دقیق و صحیح از حرکات اشتدادی عرضی، راه را برای حرکت جوهری هموار میکند چون در حرکت جوهری به دو چیز احتیاج داریم: یکی اینکه برای حرکت در جوهر برهان اقامه کنیم و دیگر که مهمتر است این است که اشکالاتی که امثال بوعلی بر حرکت جوهری وارد کردهاند رفع کنیم.

مرحوم آخوند میگوید با تحلیلی که ما از حرکات اشتدادی عرضی کردیم مشکلات را از سر راه حرکت در جوهر برداشتیم. معلوم شد در حرکات اشتدادی عرضی هم انواع، غیرمتناهی است و این انواع غیرمتناهی، بالقوهاند نه بالفعل و منشأ انتزاعشان هم وجود است. همچنین گفتیم که در حرکات اشتدادی عرضی