بعدی از فعلیت قبلی کاملتر باشد ندارد و این به طبیعت أین بستگی دارد. پس در حرکت أینی هم از نظر حرکتِ از قوه به فعل، تکامل هست ولی در حرکتهای غیر أینی اینچنین است که وقتی شیء یک فعلیت را رها میکند- و گفتیم همه جا فعلیت را رها میکند و در هیچ جا به معنای انباشته شدن نیست- ماده مستعد است برای فعلیت کاملتر از فعلیتی که رها کرده، ولی در حرکات أینی و وضعی چنین نیست.

پس مثالی را که در جلسه گذشته عرض کردم باید تکمیل کنیم. مثال زدیم به حوضی که یک مقدار آب وارد آن میشود و از طرف دیگر، آب حوض کم میشود.

باید بگوییم نه تنها در حرکت أینی بلکه در تمام حرکتهای طبیعت چنین است که از یک طرف وارد میشود و از یک طرف کم میشود، ولی در حرکات غیر أینی و وضعی بیش از مقداری که کم میشود وارد میشود، اما در حرکات أینی و وضعی همیشه برابر آنچه که وارد میشود کم میشود و الا در حرکت غیر أینی و وضعی هم همیشه تنقصِ به این معنا هست، یعنی هیچ فعلیتی که در مرتبه قبل بوده در مرتبه بعد نیست.

نظر مرحوم آخوند درباره وحدت مقوله در حرکت اشتدادی

قبل از صدرالمتألهین مطلب را به همین اندازه که قبل از این مطلب آخر [که در تکمیل بحث جلسه گذشته بود] گفتیم توجیه کردهاند. گفتهاند در باب حرکت اشتدادی واقعاً مقوله نیست که اشتداد پیدا میکند بلکه موضوع مقوله است که از نوعی به نوع دیگر خارج میشود. این تا اندازهای حرف درستی است و حتی با همین حرفی هم که ما الآن گفتیم تطبیق میکند، یعنی وقتی جسم دارد سیاهتر میشود در هر مرتبهای یک نوع از سواد را دارد (این سواد قهراً سواد جنسی است) و در مرتبه دیگر نوع دیگر که آن نوع دیگر کاملتر از این نوع است. تا اینجا حرفشان عیب و نقصی ندارد. بعد یک سواد اصلِ مستمر را انکار کرده و گفتند اگر بگوییم در هر آنی نوعی از سواد وجود دارد پس حافظ وحدت این سوادهای متکثر چیست؟

میگویند حافظ وحدت، موضوع (جسم) است که از یک سواد به سواد دیگر خارج میشود. پس به عقیده آنها امر مستمر در اینجا موضوع یعنی جسم است ولی در سواد هیچ استمراری در کار نیست و یک سواد مستمر در اینجا نداریم. پس خلاصه بیان آنها این میشود که جسم در حالی که تسود پیدا میکند دارای نوعی از سواد میشود، آن نوع از بین میرود نوع کاملتری پیدا میکند و نوع کاملتری تا آخرین مرحله.

اینجاست که مرحوم آخوند ایرادی به حرف اینها میگیرد. ایشان قبول دارد که ما در